Trashëgimia etnografike si laborator i të nxënit: kur nxënësit bëhen hulumtues, kuratorë dhe krijues digjitalë

Trashëgimia etnografike si laborator i të nxënit: kur nxënësit bëhen hulumtues, kuratorë dhe krijues digjitalë

Autor: Ermira Toca

Profili: Mësuese e Historisë, nëndrejtoreshë

Si mund ta afrojë mësimi i historisë brezin digjital me traditat e gjyshërve? Mësuesja Ermira Toca tregon si një projekt mbi pasurinë etnografike shqiptare, i ndërthurur me inteligjencën artificiale, i ktheu nxënësit në hulumtues të trashëgimisë dhe e shndërroi klasën në një muze të gjallë.

ABSTRAKTI

Ky artikull paraqet projektin kurrikular „Pasuria etnografike e popullit shqiptar“, të realizuar në lëndën e Historisë me 35 nxënës të klasave X, XI dhe XII, në bashkëpunim me Grupin e Inteligjencës Artificiale të shkollës. Nxënësit intervistuan të moshuar, vizituan muze, mblodhën objekte familjare, rikrijuan rite tradicionale dhe ndërtuan faqen e internetit „Pasuria Etnografike Shqiptare“. Projekti solli risi në mësimdhënien e historisë dhe përfitime të qarta për nxënësit dhe për shkollën.

Keywords: Historia, trashëgimia kulturore, projekt kurrikular, etnografi, inteligjencë artificiale, të nxënit me projekte.

1. HYRJA

Brezi i ri jeton në një botë digjitale dhe të globalizuar, ku lidhja me traditën dobësohet dhe trashëgimia shpesh perceptohet si diçka e largët. Ndërkohë, kurrikula kërkon që nxënësi të mendojë si historian: të punojë me burime, të kuptojë vazhdimësinë dhe ndryshimin dhe ta interpretojë të shkuarën në kontekst.

Projekti lindi nga një pyetje e thjeshtë: Si mund ta kthejmë trashëgiminë etnografike në një mjedis të nxëni aktiv, që zhvillon njëkohësisht njohuritë historike, aftësitë kërkimore, kompetencën digjitale dhe vetëdijen për identitetin kulturor? Përgjigjen e dhanë vetë nxënësit, me punën e tyre.

2. RISITË E PROJEKTIT

Ndryshe nga projektet që përmbyllen me një referat ose poster, ky projekt solli disa risi:

• Bashkëpunim Histori–Inteligjencë Artificiale: lënda e Historisë punoi drejtpërdrejt me Grupin e IA-së të shkollës. Teknologjia u përdor për të dokumentuar dhe shpërndarë trashëgiminë, dhe çdo imazh i gjeneruar u shënua qartë me shenjën „AI“.

• Nxënësit si krijues digjitalë: produkti përfundimtar ishte një faqe interneti publike, e ndërtuar nga nxënësit, që vazhdon të jetojë edhe pas projektit.

• Burimet parësore në qendër: intervistat me të moshuar, objektet familjare dhe vizitat në muze e kthyen kujtesën e familjes në burim historik.

• Model ndërklasor: nxënësit e klasave X, XI dhe XII punuan në të njëjtat grupe. Më të rriturit udhëhoqën dhe mentoruan më të vegjlit.

• Trashëgimi e përjetuar: ritet, ninulla dhe vallja nuk u përshkruan vetëm, por u rikrijuan para publikut.

3. MODELI PRAKTIK I ZBATIMIT

Projekti u zhvillua në tri faza, ku nxënësit mbajtën vetë rolet kryesore:

A. Faza e Parë: Hulumtimi – nga kujtesa familjare te muzeu

Grupet studiuan burime historike, hartuan pyetje dhe intervistuan gjyshërit dhe të moshuarit e komunitetit. Ata mblodhën rrëfime gojore, fotografi të vjetra dhe objekte familjare: veshje, qilima, enë kafeje, punime dore. Vizitat studimore në muze u dhanë mundësi të vëzhgonin objekte autentike dhe të kuptonin simbolikën e tyre.

B. Faza e Dytë: Puna praktike – nga të dhënat te produktet

Materialet u organizuan në tri krahina: Shqipëria e Veriut, e Mesme dhe e Jugut. Nxënësit përgatitën prezantime për gjeografinë, veshjet, zakonet dhe të folmet dialektore. Grupi i IA-së krijoi postera për secilën krahinë dhe ndërtoi faqen e internetit, ndërsa nxënësit me prirje artistike realizuan piktura me veshje popullore. Çdo nxënës gjeti një rol sipas interesave të tij.

C. Faza e Tretë: Prezantimi – klasa si muze i gjallë

Kulmi i projektit ishte ekspozita etnografike. Me veshje popullore nga krahina të ndryshme, nxënësit rikrijuan ritualin e mikpritjes në odë, interpretuan ninullën pranë djepit, shtruan gatimet tradicionale dhe hodhën vallen popullore. Faqja e internetit u prezantua në ekranin interaktiv para mësuesve, drejtuesve dhe të ftuarve.

4. ÇFARË PËRFITUAN NXËNËSIT

• Njohuri historike më të thella: nxënësit i lidhën veshjet dhe zakonet me faktorët historikë dhe kuptuan pse traditat ndryshojnë nga krahina në krahinë dhe çfarë mbetet e përbashkët.

• Aftësi kërkimore: mësuan të hartojnë pyetje, të krahasojnë burime, të dallojnë faktin nga interpretimi dhe të citojnë.

• Kompetencë digjitale me përgjegjësi: dizajn faqesh interneti, përpunim imazhesh dhe videosh, si dhe përdorim transparent i IA-së.

• Komunikim dhe udhëheqje: prezantim para publikut, punë në grupe ndërklasore dhe ndarje përgjegjësish. Edhe nxënës që nuk dallohen gjithmonë në orët e zakonshme shkëlqyen në art, dizajn apo interpretim.

• Identitet dhe vlera: nxënësit shprehën krenari dhe ndjenjë përgjegjësie për ruajtjen e traditave.

5. ÇFARË PËRFITOI SHKOLLA

• Një burim digjital i qëndrueshëm: faqja „Pasuria Etnografike Shqiptare“ mund të përdoret në Histori, Gjuhë shqipe, Gjeografi dhe Art, dhe mund të pasurohet nga brezat e ardhshëm.

• Materiale didaktike të përhershme: posterat e krahinave, pikturat e nxënësve dhe dokumentimi foto-video.

• Një model për mësuesit e tjerë: tri fazat, rubrika e vlerësimit dhe portofoli mund të përdoren edhe në lëndë të tjera.

• Bashkëpunim mes mësuesve: përvoja Histori–TIK/IA hap rrugë për projekte të tjera ndërlëndore.

• Lidhje me familjet: gjyshërit dhe prindërit u bënë pjesëmarrës aktivë në jetën e shkollës.

• Imazh në komunitet: shkolla u paraqit si institucion që ndërthur traditën me inovacionin.

6. PËRFUNDIME

Projekti tregoi se trashëgimia kulturore është një mjedis i fuqishëm për të nxënit historik. Kur nxënësi bëhet hulumtues, kurator dhe krijues, historia del nga faqet e tekstit dhe merr kuptim personal. Teknologjia, përfshirë inteligjencën artificiale, nuk e zbeh traditën. Përkundrazi, e bën më të afërt për brezin e ri, kur përdoret me kujdes dhe transparencë. Rekomandojmë që projekte të tilla të bëhen pjesë e rregullt e planifikimit vjetor dhe që faqja e projektit të pasurohet çdo vit si arkivë digjitale e shkollës.

LITERATURA E REKOMANDUAR

1. Korniza Kurrikulare e Arsimit Parauniversitar të Republikës së Shqipërisë (2014). Tiranë: MAS / IZHA.

2. Gjergji, A. (1988). Veshjet shqiptare në shekuj. Tiranë: Akademia e Shkencave.

3. Seixas, P., & Morton, T. (2013). The Big Six Historical Thinking Concepts. Toronto: Nelson Education.

4. UNESCO (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO.

© Portali Shkollor - Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet kopjimi pa lejen tonë.