Etimologjia si strukturë mendimi, një lexim konceptual i romanit “Ulku dhe Uilli” për studentët

Nga Marsela Kala

Ky artikull analizon përdorimin e etimologjisë dhe terminologjisë konceptuale në romanin UlkU dhe Uilli të Vath Koreshit, duke e trajtuar veprën si një tekst me ngarkesë para-filozofike, antropologjike dhe etike. Përmes analizës leksiko-semantike dhe etimologjike të termave kyç (UlkU, instinkt, ligj, shpirt, materie), argumentohet se Koreshi ndërton një diskurs ku fjala shqipe e lashtë funksionon si kategori mendimi dhe jo thjesht si element narrativ. Studimi mbështetet si në analizën e tekstit letrar, ashtu edhe në qasjet kritike të studiuesve shqiptarë, të cilët e kanë vlerësuar prozën e Koreshit si prozë reflektuese, simbolike dhe ideore.

Fjalë kyçe: etimologji, terminologji konceptuale, diskurs para-filozofik, Vath Koreshi, prozë shqipe.

Vath Koreshi është një nga autorët e prozës shqipe moderne që e koncepton gjuhën si mjet mendimi dhe reflektimi, jo vetëm si instrument rrëfimi. Kritika letrare shqiptare e ka vlerësuar

veprën e tij si një prozë që e tejkalon realizmin e drejtpërdrejtë dhe i afrohet një ligjërimi simbolik dhe ideor. Jorgo Bulo thekson se proza e Koreshit karakterizohet nga një prirje reflektuese, ku fjala shndërrohet në bartëse të kuptimit filozofik dhe moral (Bulo 2002).

Në romanin UlkU dhe Uilli, kjo prirje shfaqet qartë në mënyrën se si gjuha lidhet me instinktin, ligjin natyror dhe konfliktin midis natyrës dhe qytetërimit.

“Fjala e tyre nuk vinte nga mendja, por nga thellësia e gjakut.” (Koreshi 1979)

Ky fragment shënjon një nga boshtet themelore të veprës: fjala buron nga shtresat pararacionale të qenies. Qëllimi i këtij artikulli është të tregojë se Koreshi ndërton një terminologji konceptuale, të mbështetur në etimologjinë e fjalëve shqipe, për të shprehur ide filozofike dhe antropologjike mbi natyrën e njeriut.

Etimologjia, sipas Eqrem Çabejt, përbën një mjet thelbësor për të kuptuar historinë kulturore të gjuhës shqipe. Në tekstin letrar, ajo nuk shërben vetëm për shpjegim historik, por edhe për ndërtim kuptimi. Në këtë kuptim, fjala letrare mbart një kujtesë kulturore që mund të shndërrohet në strukturë mendimi.

Me termin terminologji konceptuale kuptohet përdorimi i fjalëve që, edhe pse nuk janë terma shkencorë teknikë, funksionojnë si kategori filozofike dhe antropologjike. Kjo qasje përputhet me mënyrën se si, sipas Rexhep Qoses, proza moderne shqipe e shndërron fjalën në bartëse ideje dhe jo thjesht në mjet përshkrimi (Qosja 1988).

Metodologjia e përdorur në këtë studim përfshin:

analizë leksiko-semantike të termave kyç; analizë etimologjike;
interpretim stilistik dhe konceptual;
dialog me kritikën letrare shqiptare mbi veprën e Koreshit. Termi “Ulku”
“Ulku ishte më tepër se një bishë, ishte ligji i malit.” (Koreshi 1979)

Nga pikëpamja etimologjike, forma Ulku përfaqëson një variant arkaik të emërtimit të ujkut në shqipe, me rrënjë indoevropiane (). Në roman, ky term humbet funksionin e tij zoologjik dhe shndërrohet në nocion filozofik. Ulku mishëron ligjin natyror, rendin e pashkruar dhe domosdoshmërinë biologjike.

Kjo qasje përputhet me vëzhgimin e Ali Aliut, sipas të cilit proza e Koreshit ndërtohet mbi tensionin midis individit dhe rendit shoqëror, si dhe midis instinktit dhe normës së imponuar (Aliu 1984). UlkU përfaqëson pikërisht këtë rend pararacional, të kundërvënë me botën e qytetëruar të njeriut.

Instinkti dhe ligji

“Instinkti është ligji i parë, para çdo morali.” (Koreshi 1979)

Termi instinkt përdoret si kategori pararacionale që paraprin mendimin dhe moralin. Ai nuk përfaqëson vetëm reagim biologjik, por një parim rregullues të jetës. Në këtë kuptim, Koreshi ndërton një ligjërim që, siç do të shprehej Sabri Hamiti për prozën moderne shqiptare, e shndërron gjuhën në strukturë mendimi dhe jo vetëm në mjet narrativ (Hamiti 1996).

Shpirti dhe morali

“Shpirti i Ulkut ishte më i pastër se i njeriut, sepse ai nuk gënjen.” (Koreshi 1979)

Fjala shpirt përdoret këtu në kuptim etik dhe jo fetar. Pastërtia e shpirtit lidhet me përputhjen midis natyrës dhe veprimit. Kjo ide lidhet me leximin që Jorgo Bulo i bën prozës së Koreshit si prozë që problematizon moralin dhe etikën përmes figurave simbolike (Bulo 2002).

Materia dhe përvoja trupore

“Gjithçka është materie, edhe frika që të rëndon në kraharor.” (Koreshi 1979)

Termi materie përdoret për të shpjeguar gjendjet psikike si fenomene trupore. Ky realizëm filozofik, ku ndarja mendje–trup zbehet, e afron romanin me një diskurs antropologjik mbi përvojën njerëzore. Terminologjia konceptuale në UlkU dhe Uilli nuk është as dekorative, as teknike. Ajo ka funksion strukturor dhe ideor, duke ndërtuar:

konfliktin midis natyrës dhe qytetërimit; një vizion etik të qenies njerëzore;
një diskurs para-filozofik të rrënjosur në gjuhën shqipe.

Siç vëren Rexhep Qosja, ky lloj ligjërimi e vendos prozën shqiptare në një hapësirë reflektimi që shkon përtej realizmit të drejtpërdrejtë (Qosja 1988).

PJESË ANALITIKE: FRAGMENTE DHE INTERPRETIM NË VEPRËN “ULKU DHE UILLI”

a. Figura e Ulkut si ligj natyror

Në romanin “Ulku dhe Uilli”, figura e Ulkut shfaqet që në fillim si simbol i rendit natyror dhe i ligjit të pashkruar. Ai nuk është thjesht një kafshë, por një nocion që përmbledh instinktin, mbijetesën dhe domosdoshmërinë biologjike.

“Ulku ishte më tepër se një bishë, ishte ligji i malit.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment e zhvendos kuptimin e Ulkut nga niveli zoologjik në atë filozofik. Ulku bëhet përfaqësues i një bote ku ligji nuk formulohet me fjalë, por ushtrohet përmes natyrës. Kjo e bën figurën e tij një kategori ontologjike brenda romanit.

b. Instinkti dhe reagimi pararacional

Instinkti në vepër paraqitet si parimi i parë i veprimit. Para çdo mendimi apo arsyetimi, personazhet dhe figura e Ulkut reagojnë instinktivisht.

“Frika i erdhi përpara mendimit.” (Koreshi, 1979)

Në këtë fragment, frika nuk është emocion i thjeshtë, por mekanizëm mbijetese. Ajo drejton veprimin dhe vendimmarrjen, duke e vendosur instinktin përpara arsyes dhe moralit.

c. Shpirti si kategori etike

Koreshi përdor termin “shpirt” për të ndërtuar një kontrast etik midis njeriut dhe natyrës. Ulku përfaqëson pastërtinë e shpirtit, sepse vepron në përputhje me natyrën e vet.

“Shpirti i Ulkut ishte më i pastër se i njeriut, sepse ai nuk gënjen.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment nënvizon idenë se gënjeshtra dhe artificat morale janë produkte të qytetërimit njerëzor, ndërsa bota e natyrës ruan një etikë të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë.

Në roman, përjetimet psikike konceptohen si pjesë e botës materiale, duke e shkrirë ndarjen tradicionale midis trupit dhe mendjes.

“Gjithçka është materie, edhe frika që të rëndon në kraharor.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment krijon një realizëm filozofik, ku ndjenjat dhe përjetimet shihen si fenomene konkrete, të lidhura drejtpërdrejt me trupin dhe natyrën.

e. Funksioni i fragmenteve në strukturën e veprës

Fragmentet e mësipërme tregojnë se Koreshi përdor gjuhën në mënyrë të përqendruar dhe

konceptuale. Çdo term i zgjedhur nuk ka funksion dekorativ, por shërben për të ndërtuar kuptime të thella filozofike dhe antropologjike. Këto fragmente përforcojnë idenë se “Ulku dhe Uilli” është një roman ku fjala funksionon si strukturë mendimi dhe jo thjesht si mjet rrëfimi.

Në romanin Ulku dhe Uilli, Ulku karakterizohet jo vetëm nga veprimi instinktiv, por edhe nga heshtja. Heshtja nuk paraqitet si mungesë komunikimi, por si shenjë e një bote pararacionale që nuk ka nevojë për fjalë.

“Ulku nuk fliste, por mali e kuptonte.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment tregon se komunikimi në botën e natyrës është i drejtpërdrejtë dhe intuitiv. Heshtja shndërrohet në formë gjuhe, më e vjetër se fjala e artikuluar njerëzore. Kjo e vendos Ulkun në një raport ontologjik me natyrën, ku ligji nuk shpallet, por zbatohet.

Një nga boshtet kryesore ideore të romanit është kundërvënia midis Ulkut dhe njeriut. Njeriu përfaqëson botën e gjuhës, të mendimit dhe të normave shoqërore, ndërsa Ulku përfaqëson botën e veprimit të drejtpërdrejtë.

“Njeriu mendonte gjatë, Ulku vepronte menjëherë.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment sintetizon konfliktin filozofik të veprës. Mendimi, që në qytetërim shihet si vlerë, paraqitet edhe si burim hezitimi dhe deformimi moral. Ulku, përkundrazi, vepron sipas domosdoshmërisë natyrore.

Frika në roman nuk paraqitet si emocion subjektiv, por si përvojë universale e qenies së gjallë. “Frika ishte më e vjetër se fjala.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment e vendos frikën në një dimension ontologjik. Ajo ekziston përpara gjuhës dhe mendimit, duke u bërë pjesë e strukturës bazë të ekzistencës. Në këtë mënyrë, frika shndërrohet në një kategori antropologjike që rregullon sjelljen.

Gjuha në roman shfaqet si element që e ndan njeriun nga natyra dhe nga instinkti. “Me fjalë njeriu justifikonte atë që instinkti nuk e lejonte.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment tregon se fjala përdoret për të arsyetuar dhe justifikuar veprime që bien ndesh me ligjin natyror. Kështu, gjuha humbet funksionin e saj të pastër komunikues dhe shndërrohet në mjet racionalizimi moral.

Ulku si figurë mitike dhe arketipale

Figura e Ulkut mund të lexohet edhe në dritën e arketipit mitik, si simbol i përhershmërisë së natyrës.

“Ulku kishte qenë aty përpara njerëzve dhe do të mbetej edhe pas tyre.” (Koreshi, 1979)

Ky fragment e shndërron Ulkun në figurë mitike, që tejkalon kohën historike dhe i kundërvihet përkohshmërisë së qytetërimit njerëzor.

Analiza dëshmon se Ulku dhe Uilli është një roman me strukturë të thellë konceptuale, ku etimologjia dhe terminologjia shërbejnë si bosht ideor. Koreshi përdor fjalën si bartëse të kujtesës kulturore dhe biologjike, duke ndërtuar një reflektim mbi natyrën e njeriut dhe konfliktin midis instinktit dhe qytetërimit.

Kjo vepër përbën një material të vlefshëm për studime gjuhësore, letrare dhe filozofike në nivel masteri.