Rexhep Veliu: Sfida e padukshme e arsimit, si humbasin shkollat mësimdhënësit e tyre më të mirë

Nga: Rexhep Veliu, mësimdhënës në pension, trajner dhe hulumtues i pavarur     

Abstrakt

Diskutimet për arsimin fokusohen shpesh në reforma, kurrikula, teknologji dhe rezultate të matshme. Megjithatë, një nga sfidat më të rëndësishme të sistemeve arsimore mbetet aftësia për të ruajtur mësimdhënësit cilësorë. Ky artikull trajton faktorët që ndikojnë në largimin e mësimdhënësve nga shkollat, duke analizuar rolin e lidershipit, kulturës organizative, vlerësimit profesional, zhvillimit të karrierës dhe menaxhimit të potencialit njerëzor. Në veçanti, artikulli e lidh këtë fenomen me realitetin e arsimit në Kosovë, duke argumentuar se sfida kryesore nuk është vetëm numri i mësimdhënësve në sistem, por aftësia për të ruajtur dhe zhvilluar profesionistët më të mirë. Në këtë kontekst, largimi i mësimdhënësve shihet si humbje e kapitalit njerëzor dhe si një rrezik afatgjatë për cilësinë dhe qëndrueshmërinë e sistemit arsimor.

Fjalë kyçe: mësimdhënës, ruajtja e stafit, lidership arsimor, kulturë shkollore, kapital njerëzor, Kosovë, cilësi në arsim

Kur flasim për arsimin, zakonisht flasim për reforma, kurrikula, teknologji dhe ndërtesa. Rrallëherë flasim për njerëzit që u japin kuptim të gjitha këtyre. E megjithatë, historia e çdo shkolle të suksesshme fillon dhe mbaron te njerëzit e saj. Pikërisht aty fshihet edhe një nga sfidat më të mëdha të arsimit bashkëkohor: humbja e mësimdhënësve më të mirë.

Kur një mësimdhënës i përkushtuar largohet nga shkolla, humbja nuk matet vetëm me një vend pune që mbetet bosh. Humbet përvoja, humbet kujtesa institucionale, humbet një model për nxënësit dhe dobësohet kultura profesionale e institucionit. Studimet ndërkombëtare mbi ruajtjen e mësimdhënësve tregojnë se largimi i stafit pedagogjik përbën një nga sfidat më serioze për qëndrueshmërinë dhe cilësinë e sistemeve arsimore (Nguyen et al., 2023).

Shpesh, kur një mësimdhënës i mirë vendos të largohet, arsyeja e parë që përmendet është paga. Megjithëse aspekti ekonomik mbetet i rëndësishëm, hulumtimet tregojnë se vendimi për të qëndruar ose për t’u larguar ndikohet nga një gamë shumë më e gjerë faktorësh: kultura e shkollës, marrëdhëniet profesionale, mundësitë për zhvillim, ndjenja e vlerësimit dhe cilësia e lidershipit (OECD, 2025a).

Mësimdhënia është një profesion që kërkon investim të vazhdueshhëm emocional, intelektual dhe njerëzor. Përveç procesit mësimor, mësuesit planifikojnë, vlerësojnë, dokumentojnë, këshillojnë dhe shpesh mbajnë përgjegjësi që tejkalojnë përshkrimin formal të punës. Kur këto përpjekje mbeten të pavërejtura ose merren si të mirëqena, motivimi profesional fillon të zbehet.

Po aq i rëndësishëm është edhe lidershipi. Literatura bashkëkohore mbi ruajtjen e mësimdhënësve tregon se kultura organizative, klima profesionale dhe cilësia e udhëheqjes janë ndër faktorët më të rëndësishëm që ndikojnë në qëndrimin e stafit në shkollë (Nguyen et al., 2023). Mësimdhënësit kanë më shumë gjasa të qëndrojnë në institucione ku ekziston drejtësi, respekt, transparencë dhe mbështetje profesionale.

Megjithatë, ekziston edhe një aspekt tjetër që shpesh mbetet jashtë vëmendjes: mënyra se si institucionet identifikojnë dhe zhvillojnë potencialin e njerëzve të tyre. Nuk mjafton të kesh profesionistë të mirë; duhet të krijosh kushtet që ata të japin kontributin maksimal aty ku aftësitë e tyre kanë ndikimin më të madh.

Në sport thuhet shpesh se nuk mjafton të kesh lojtarët më të mirë në ekip; duhet t’i kesh në pozicionet e duhura. E njëjta gjë vlen edhe për arsimin. Një mësimdhënës mund të ketë aftësi të jashtëzakonshme në mentorim, në përdorimin e teknologjisë, në zhvillimin e projekteve ose në udhëheqjen e proceseve profesionale. Kur këto aftësi nuk identifikohen dhe nuk gjejnë hapësirë për t’u zhvilluar, krijohet ndjenja se potenciali profesional po mbetet i pashfrytëzuar.

E njëjta logjikë vlen edhe për pozitat udhëheqëse. Jo çdo mësimdhënës i mirë bëhet automatikisht një drejtor i mirë, ashtu si jo çdo profesionist i aftë është domosdoshmërisht një udhëheqës efektiv. Udhëheqja kërkon kompetenca specifike që lidhen me vizionin, komunikimin, menaxhimin e njerëzve dhe ndërtimin e kulturës organizative.

Në këtë pikë shfaqet një paralele domethënëse. Ashtu si mësimdhënësi ka detyrë të identifikojë potencialin e nxënësit, ta zhvillojë atë dhe të krijojë kushtet që ai të arrijë performancën më të mirë të mundshme, po ashtu edhe shkollat dhe udhëheqësit e tyre kanë përgjegjësinë të identifikojnë, vlerësojnë dhe zhvillojnë potencialin profesional të mësimdhënësve.

Një shkollë e suksesshme nuk është vetëm ajo që kërkon rezultate nga stafi i saj; ajo është shkolla që krijon kushtet që ato rezultate të bëhen të mundshme. Ashtu si një nxënës nuk mund të arrijë potencialin e tij të plotë në një mjedis që nuk e mbështet, as një mësimdhënës nuk mund të japë më të mirën e tij në një institucion që nuk e njeh, nuk e vlerëson dhe nuk e fuqizon potencialin e tij profesional.

Kjo çështje merr rëndësi të veçantë në kontekstin e Kosovës. Në debatet publike për arsimin përmendet shpesh raporti ndërmjet numrit të nxënësve dhe numrit të mësimdhënësve. Megjithatë, ky debat rrezikon të mbetet i paplotë nëse reduktohet vetëm në statistika numerike.

Numrat tregojnë sa njerëz punojnë në arsim; ata nuk tregojnë sa prej tyre ndihen të motivuar, sa duan të qëndrojnë dhe sa të rinj e shohin ende mësimdhënien si profesion të dëshirueshëm. Pikërisht këtu fillon sfida e vërtetë.

Raportet ndërkombëtare tregojnë se mësuesit që ndihen të nënvlerësuar nga shoqëria, që përjetojnë stres të vazhdueshëm, ngarkesë administrative dhe mungesë autonomie profesionale kanë më shumë gjasa të mendojnë largimin nga profesioni (OECD, 2025a; OECD, 2025b). Po ashtu, ndjenja se profesioni vlerësohet nga shoqëria lidhet drejtpërdrejt me gatishmërinë për të qëndruar në arsim (OECD, 2025a).

Për këtë arsye, shqetësimi kryesor nuk duhet të jetë vetëm sa mësimdhënës ka sot sistemi arsimor. Shqetësimi duhet të jetë nëse sistemi po krijon kushtet që nesër profesionin ta zgjedhin dhe ta mbajnë njerëzit më të aftë.

Një shkollë mund të humbasë fonde dhe t’i rikuperojë. Mund të humbasë pajisje dhe t’i zëvendësojë. Mund të rinovojë ndërtesat dhe të modernizojë teknologjinë. Por humbja e njerëzve të mirë është shumë më e vështirë të riparohet. Përvoja nuk blihet, besimi nuk ndërtohet brenda natës dhe kultura profesionale nuk krijohet me vendime administrative.

Prandaj, sfida më e madhe e arsimit nuk është vetëm të përgatisë mësimdhënës të mirë, por të krijojë shkolla ku ata kanë arsye të qëndrojnë, të zhvillohen dhe të japin më të mirën e tyre.

Sepse krizat në arsim nuk fillojnë kur klasat mbeten pa mësues. Ato fillojnë shumë më herët, kur mësuesit më të mirë humbasin arsyen për të qëndruar.

Referencat

Nguyen, D., See, B. H., Brown, C., & Kokotsaki, D. (2023). Reviewing the evidence base on school leadership, culture, climate and structure for teacher retention. Education Endowment Foundation. https://dera.ioe.ac.uk/id/eprint/40359

OECD. (2025a). Results from TALIS 2024: The state of teaching. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/90df6235-en

OECD. (2025b). Teacher leadership and autonomy: Results from TALIS 2024. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/90df6235-en

OECD. (2025c). Education at a glance 2025: How severe are teacher shortages across countries? OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1c0d9c79-en

© Portali Shkollor- Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet kopjimi pa lejen tonë.