Mes kukullave që flasin – Intervistë me Liza Brozin

Përgatiti dhe bisedoi Xhoina Salaj

Me përmbledhjen me tregime “Vdekja e kukullës”, Liza Brozi hyn në letërsinë shqipe si një zë i veçantë, i errët dhe thellësisht intim. Libri, fituese i Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja, është ndërtuar në një hark kohor prej gati shtatë vjetësh, çka i jep atij dendësinë emocionale dhe pjekurinë e një vepre që nuk është ndërtuar veç për të kënaqur shpirtin krijues, por, tullë pas tulle për të marrë formën e duhur, që të shkrihej sa më e plotë dhe siç i ka hije, deri te fundi i segmentit: lexuesi.

Si autore e re, që në librin e parë Brozi shfaq një vetëdije të qartë për zërin e saj letrar dhe për territorin estetik ku dëshiron të lëvizë. Proza e saj nuk kërkon të kënaqë pritshmëri mase apo modele të rrëfimit bashkëkohor, por ajo shkruan nga një hapësirë e brendshme, shpesh e errët, ku shkrimi funksionon fillimisht si nevojë shpirtërore dhe vetëm më pas si akt komunikimi me lexuesin. Ky raport intim me tekstin e bën “Vdekja e kukullës” të duket më shumë si një çlirim sesa si një debutim strategjik.

Tregimet e saj hapin një univers gotik-magjik, ku kukullat flasin, objektet janë të veshura gjithë kujtime, trupat varrosen dhe zhvarrosen bashkë me traumat e tyre, ndërsa personazhet, shpesh pa emra dhe pa identitete të plota, enden si hije në hapësira pa gjeografi të caktuar. Errësira nuk shfaqet si efekt estetik, por gjendje mendore dhe shpirtërore: një mënyrë për të dëgjuar botën nga brenda, aty ku zërat nuk kuisin, por pëshpërijnë.

Në këtë intervistë, Liza Brozi flet për procesin e gjatë të shkrimit, për raportin me errësirën, imagjinatën dhe traumën, për personazhet që nuk pranojnë të kontrollohen nga autorja dhe për librin e parë si një çlirim shpirtëror, por edhe si fillimin e një prove shumë më të gjatë letrare.

Xhoina: E dashur Liza, “Vdekja e kukullës” është libri yt i parë në prozë dhe njëkohësisht fitues i Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja. Si e përjetove këtë dyzim: debutimin letrar dhe vëmendjen institucionale? A ndjeve përgjegjësi, presion, apo liri më të madhe për të shkruar pikërisht ashtu siç ta kishte ënda?

Liza: “Vdekja e kukullës” u krijua në një hapësirë shumë intime dhe të gjatë kohore. Tregimi më i hershem është shkruar në vitin 2018 dhe ai më i vonë në 2025-ën. Më shumë sesa ideja e një botimi, të gjitha u shkruan si një nevojë shpirtërore, gjë e cila u zgjat në kohë derisa arriti në atë pikë sa procesi i rishikimit të tregimeve u bë pak i lodhshëm, sa nuk kisha më çfarë të hiqja e çfarë të shtoja, por ndjeva dëshirën që këto tregime të mos më përkisnin më vetëm mua. Dhe ishte një çlirim. Në momentin që libri im u zgjodh si një ndër librat fitues nga juria e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, në vetvete më dha njëfarë qetësie dhe sigurie, që tregimet e mia të ishin edhe për të tjerët. Ishte një aprovim.

Xhoina: “Vdekja e kukullës” krijon ndjesinë e hyrjes në një rruzull tjetër, ku logjika e zakonshme zëvendësohet nga ligje të errëta. Si u ndërtua kjo botë për ty? Ishte një univers i mirëmenduar që në fillim, apo u formësua tregim pas tregimi, duke t’i diktuar vetë rregullat? A ndjeve ndonjëherë nevojën t’i vendosje kufij imagjinatës, apo e lejove të të çonte deri në skaj?

Liza: Thuhet se një autor i mirë është 20 për qind vetja në tregimet e tij, gjithçka tjetër është pjellë e imagjinatës. Mirëpo unë kam dashur që personazhet e mia ta zgjedhin vetë rrugëtimin e tyre, me gjithë idealizimet dhe humbjet, me gjithë rënien duke e thyer shpesh krenarinë, shpirtin, ëndrrën, hundën… Personazhet e mia shpesh nuk duan të shkojnë atje ku dua unë. Nëse në fillim ndërtoj një rrugë për ta, ata krijojnë një shteg të cilin unë më parë nuk e njihja. Nuk i mbaj dot për dore, sepse ata nuk janë më unë. Ka raste që nuk e di se çfarë do të ndodhë në rreshtin pasardhës, sepse personazhet ndjekin logjiken e tyre. Vendosa t’i lë të lirë, në mënyrë që ata të mos më fajësonin për humbjen e tyre. Pra, në njëfarë forme ata nuk janë unë dhe unë nuk jam ata, por kemi jetuar një territor të përbashkët derisa ata u shkëputen prej meje dhe unë u shkëputa prej tyre, në momentin që u bënë tregime.

Xhoina: Një përmbledhje tregimesh kërkon një ekuilibër të vështirë mes pavarësisë së secilit tekst dhe koherencës së librit si tërësi. Cilat kanë qenë sfidat kryesore gjatë këtij procesi: përzgjedhja e tregimeve, renditja e tyre, apo vendimi se kur një tregim është me të vërtetë i përfunduar?

Liza: Sfida kryesore është procesi i rishkrimit dhe idesë që një libër ose një tregim nuk është kurrë i përfunduar. Është një nevojë dhe një dyshim sa herë që i rikthehesh një tregimi, për të gjetur atë që nuk shkon, dhe gjithmonë do të jetë diçka që nuk shkon, sepse edhe gjendja jonë është e ndryshueshme. Duke qenë se shkruaj rrallë prozë, edhe përzgjedhja e tregimeve nuk ka qenë e vështirë, më është dashur të heq vetëm katër prej tyre, të cilët në procesin e rishikimit nuk i rezistuan më përzgjedhjes. Kjo ka ndodhur në një mënyrë natyrale dhe gjakftohtë, dhe nuk ndiej ndonjë pendesë, se nuk po ma jepnin më atë emocionin kur ishin shkruar.

Xhoina: Libri yt përdor një estetikë gotike dhe magjike, por pa rënë në klishe apo efekte të lehta. Errësira nuk shfaqet si tronditje e menjëhershme, por si një shqetësim elegant që ndjek lexuesin. Çfarë përfaqëson për ty gotikja: një gjuhë shprehjeje, një mënyrë të menduari për botën, apo një hapësirë ku mund të thuhet ajo që realiteti nuk e përballon dot?

Liza: Gotikja nuk është vetëm një dekor estetik, por edhe një mënyrë e të dëgjuarit të botës nga brenda, aty ku zërat nuk bërtasin, por pëshpërijnë. Është e çuditshme se si ndonjëherë prania jonë bëhet më e ndjeshme, më e bukur, më rebele në qetësinë e natës. Nuk di të kem një tregim që është shkruar ditën me diell. Nëse do të kisha mbajtur një ditar të kohëve kur jam në gjendjen më të mirë për të shkruar, sigurisht që do të mbizotëronte nata. Errësira është një gjendje prej ku besoj se rrjedh edhe estetika gotike dhe magjia e asaj që ditën na duket absurde dhe e largët. Si kuptim i parë, errësira e çon trurin drejt një misteri, drejt një errësire të një dimensioni tjetër. Ndoshta tregimet e mia nuk do ta kishin këtë formë, nëse unë nuk do ta doja kaq shumë errësirën, dhe nëse do të zgjidhja t’i shkruaja ato në një kohë të relaksuar pushimesh verore, në një hotel buzë detit.

Xhoina: Shkrimi, veçanërisht në prozë, shpesh është një proces i ngarkuar emocionalisht. A ka pasur tregime që të kanë lodhur më shumë sesa të tjerat, qoftë emocionalisht apo teknikisht? Si e ke kuptuar kur një tekst duhet lënë të pushojë dhe kur duhet rishkruar?

Liza: Tregimi “Njollat”, më i hershmi ndër to, më ka lodhur emocionalisht më shumë se çdo tregim tjetër, fillimisht për tematiken e ndjeshme që ka, por edhe për dramën njerëzore që mbart. Kjo dramë përcillet dhe shihet me sytë e një vajzë të vogël pesëvjeçare. Të gjitha etapat e ngjarjes shihen dhe përjetohen nga një vajzë, që nga fëmijëria e deri në rritjen e saj. As vetë nuk e di pse kam zgjedhur ta torturoj një personazh duke i krijuar histori njëra pas tjetrës. Kjo më bën të ndihem në një borxh emocional edhe me lexuesin, për të gjithë rrjedhën e ngjarjeve në atë tregim. Një tregim tjetër ku gjithashtu kam pasur një vorbull emocionesh është “Gruaja dhe lumi”, i cili kur u shkrua, qe si një ironi për veten, por me kohen kuptova se gruaja e tregimit nuk mund të isha më unë, por çdokush tjetër që ka krijuar një grua të tillë brenda botës së saj. Dhe për këtë arsye zgjodha të isha bujare me veten, duke e lënë gruan e lumit të lirë të shkonte pas rrjedhës dhe të shkëputej prej meje, njësoj si flokët kur i presim. Të gjitha tregimet e kanë pasur kohën e tyre të pushimit.

Xhoina: Nga tregimi në tregim shfaqen kukulla që flasin, objekte që komunikojnë, kafka, fantazma, pallto, elemente që duken më të gjalla se vetë njerëzit. Çfarë të tërheq te ky kufi i paqartë mes së gjallës dhe së pajetës? A janë këto objekte zëvendësime të njerëzores, apo mënyra për të folur për vetminë, frikën dhe fragmentimin e individit bashkëkohor?

Liza: Njeriu në tërësi nuk e njeh formën e tij të vërtete. Shpeshherë ne habitemi nga mendimet tona, kur nuk arrijmë të gjejmë burimin prej nga rrjedh e vërteta, por edhe imagjinata. Kukulla është simbol i zërit të brendshëm, që me kalimin e kohës mbytet nga zhurmat e jashtme, derisa një ditë vdes. Qoftë kafka, palltot, fantazmat dhe kukullat, dikur kanë qenë të gjalla. Të gjitha këto elemente të fragmentizuara shkëpusin kujtime individësh; edhe kujtimet në përditshmërinë e një njeriu, personazhe në jetën e dikujt tjetër tashmë.

Xhoina: Shumë nga personazhet e librit nuk kanë emra, ose mbeten në iniciale të vagullta, duke u shndërruar më tepër në gjendje shpirtërore sesa në figura konkrete. Ishte kjo një zgjedhje e qëllimshme për t’i bërë më universale, apo një domosdoshmëri e vetë tregimeve? Çfarë humb dhe çfarë fiton një personazh kur i hiqet identiteti i plotë?

Liza: Personazhet e mi nuk janë të plotë, atyre gjithmonë u mungon diçka të cilën e kërkojnë me ngulm. Kjo mungesë fillon që me identitetin e tyre, ata nuk i përkasin askujt, madje as kohës në të cilën jetojnë. Ata ndihen më të lirë kur nuk kanë identitet, marrin frymë lirshëm, sepse nuk duan që askush t’ua zërë frymën duke i matrikulluar. Ata lëvizin si hije. Unë e di që Zoti tek tregimi “Muri i turpit” ishte brun dhe me sy blu, por çdo lexues e imagjinon sipas dëshirës së tij. Gjithashtu, edhe te “Pasanikja e Zotit”, N-ja nuk beson në dashuri, por beson që një vajzë e re duhet të martohet, të blejë parfume dhe bizhuteri, e gjithashtu të rindërtojë jetën e saj mbi gërmadhat e luftës. Një personazh pa identitet nuk humb asgjë, sepse atij i krijohet një identitet i ri nga informacionet e fragmentuara, të cilët kanë më shumë histori brenda sesa emri apo mbiemri i munguar.

Xhoina: Motivi i varrosjes dhe zhvarrosjes, i trupit që zhduket ose rikthehet, përsëritet në disa tregime. A qe ky një simbol i frikës nga harresa, apo nga ajo që shoqëria përpiqet ta mbulojë? Si e shikon marrëdhënien mes trupit dhe traumës në prozën tënde?

Liza: Trupi është një arkiv i heshtur, ne nuk mund të ikim prej diçkaje që nuk e themi; e njëjta formë perceptimi është edhe për personazhet. Trauma ka vetëm një moshë, moshën në të cilën ndodh dhe duket sikur gjithçka ngrin aty. Është një venë e bllokuar që ndalon gjakun e shëndetshëm të kalojë në të. Ajo çfarë varroset, zhvarroset për të dëshmuar një traumë, për të zbuluar një mister, për të pastruar një ndërgjegje. Pikërisht edhe atëherë kur shoqëria përpiqet ta mbulojë, jo prej turpit më shumë sesa prej hipokrizisë. Ajo çfarë harrohet, rrezikon të përsëritet dhe kthimi te pika zero nuk është asgjë tjetër veçse një vazhdimësi ciklike e traumave të përsëritura. Po jo, personazhet janë të përgatitur të vuajnë deri në fazën kur nuk u dhemb më, jo si të pafuqishëm, por si krijesa njerëzore me të gjitha nuancat e tyre.

Xhoina: Në libër nuk përmendet asnjë vend i caktuar shqiptar, çka i jep veprës një frymëmarrje jashtë gjeografisë dhe një ndjesi europiane, bashkëkohore. Ishte shmangia e vendndodhjes e vetëdijshme, apo thjesht një pasojë natyrore e botës që po ndërtoje? Si e sheh raportin mes letërsisë shqipe dhe nevojës për të dalë nga kufijtë hapësinorë tradicionalë?

Liza: Mospërmendja e një gjeografie të caktuar ka qenë sa natyrale, aq edhe e vetëdijshme, për faktin që personazhet nuk janë të detyruar të mbajnë mbi kurriz stereotipa të një mentaliteti apo kulture të caktuar. Ata veprojnë sipas nuhatjes së tyre, pa vënë në përgjegjësi norma morale, fisnore, krahinore apo më gjerë. Vetëm në dy tregime janë përcaktuar vendndodhjet, te “Muri i turpit”, ku bëhet fjalë për Murin e Berlinit, dhe te “Vila 14”, ku ngjarjet zhvillohen në Italinë e pas Luftës së Dytë Botërore. Dhe kjo e thënë vetëm në një fjali, me nëntekst, kur i referohet hijes se një gazetareje që ka jetuar në kohën e Benito Musolint. Në të gjitha tregimet e tjera, personazhet kanë një shtëpi që i përket secilit dhe kanë një gjuhë që flitet nga gjithkush. Letërsia shqipe, ashtu si çdo letërsi tjetër, ndahet dhe njihet, ose veçohet, për faktin se kjo gjeografia e përcaktuar shoqërohet edhe me tipare dhe karaktere që e dallojnë. Por në momentin që këto personazhe nuk kanë më as identitet dhe as gjeografi, madje as gjuhë amtare, enden të lirë në gjithçka dhe kudo që është tokë dhe kohë e tyre.

Xhoina: Tregimet lexohen shpejt, me një ritëm që të tërheq dhe nuk të lëshon, gati-gati fizik. Sa e menduar është struktura e ritmit në prozën tënde? A shkruan duke menduar për përvojën e lexuesit, apo ritmi vjen si pasojë e brendshme e mënyrës se si ti e përjeton tregimin?

Liza: Që të tregohem e sinqertë, në momentin që shkruaj nuk mendoj për lexuesin, por e quaj si një dhuratë ndaj vetes. Po në momentin që vendos ta ndaj me lexuesit, sigurisht mundohem të heq gjithçka të tepër, që të mos jem mizore me ta, edhe nëse bëhet fjalë për një tregim të plotë. Autori nuk është edukator i rreptë, as baba autoritar që duhet patjetër të japë këshilla për jetën. Ai është i paanshëm, dilemat e tij etike dhe morale nuk janë më tijat, por të personazheve të tij. Dhe ndodh që personazhet janë të pamëshirshëm me veten, më shumë sesa autori me ta.

Xhoina: Libri yt është nga ata që, sapo mbyllen, lind nevoja për t’u ndarë me të tjerët. Çfarë do të doje të mbetej te lexuesi pas leximit: një imazh, një ndjesi shqetësimi, një pyetje pa përgjigje? Dhe, nëse “Vdekja e kukullës” do të ishte një ndjesi e vetme, cila do të ishte ajo?

Liza: E vetmja gjë që do të doja të mos mbetej te lexuesi është bezdia. Dëshira e një autori nuk është të tërheqë zvarrë lexuesin dhe në fund të mos thotë asgjë. Ndjenja e shqetësimit kalon, ndaj do të doja që të mbetej një pyetje pa përgjigje. Ka funde që janë të hapura dhe lexuesi në mënyrë të pavetëdijshme analizon në mënyrë të përsosur një opsion ku ka shpresë. “Vdekja e kukullës” si ndjesi e vetme ka qenë pastrim shpirtëror.

Xhoina: Pas përfundimit dhe botimit të “Vdekja e kukullës”, çfarë ka ndryshuar në mënyrën se si e sheh veten si shkrimtare? A ndihesh më e lirë për të eksperimentuar, apo më e vetëdijshme për përgjegjësinë që sjell fjala e botuar? A është libri i parë një çlirim, apo vetëm fillimi i një prove më të gjatë?

Liza: Është diçka që do ta kuptoj me ritmin e kohës. Sigurisht, të vë përpara një përgjegjësie për fjalën e botuar, për dorëshkrimin që duhet të lë, për shkëputjen dhe gjakftohtësinë ndaj veprës sate dhe përpjekjen për të ardhur më një libër më të mirë. Ky libër është fillimi i një prove më të gjatë. Nuk e di se kur do të jetë libri i radhës, apo çfarë zhanri do të ketë, por e di që në një kohë më vonë, do të kem një libër me drama.