Tryezë shkencore dhe ekspozitë tematike për të përkujtuar 100-vjetorin e lindjes së Kasëm Trebeshinës

Përgatiti: Xhoina Salaj

Më datë 15 korrik 2026, Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë, në bashkëpunim me qendrën e botimeve “Budi” dhe shtëpinë botuese “Albas”, organizoi një Tryezë Shkencore dhe një Ekspozitë Tematike në ambientet e qendrës “Sotir Kolea”. Ky aktivitet u zhvillua në kuadër të 100-vjetorit të lindjes së shkrimtarit të shquar Kasëm Trebeshina, i cili mbetet një prej zërave më unikë, sfidues dhe të papërsëritshëm të letërsisë shqipe.

Tryeza Shkencore bëri bashkë studiues, botues dhe pedagogë, duke krijuar një platformë diskutimi për kontributin e tij madhor letrar, estetik dhe kulturor. Paralelisht, Ekspozita Tematike prezantoi një përzgjedhje të pasur botimesh, dokumentesh dhe materialesh të rralla nga fondet e Bibliotekës Kombëtare, duke ndriçuar jetën komplekse dhe krijimtarinë e njërës prej figurave më të përfolura të letërsisë shqiptare të shekullit XX.

Punimet e Tryezës Shkencore u hapën me fjalën përshëndetëse të Drejtores së Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë, znj. Majlinda Toçi, e cila vuri në dukje rëndësinë e dokumentimit dhe vlerësimit të figurave që sfiduan rrymat konformiste të kohës. Pas saj, fjalën e morën botues, shkrimtarë dhe studiues të njohur.

Behar Gjoka, si nismëtar i këtij aktiviteti, ndau me të pranishmit emocionet e këtij përvjetori, si dhe përcolli një mesazh falënderimi në emër të të birit të shkrimtarit.

Abdullah Zeneli vuri theksin te nevoja për drejtësi kritike, duke u shprehur se Kasëm Trebeshina historikisht nuk ka gëzuar vëmendjen e duhur institucionale dhe akademike, ndaj dhe vlerësimi i sotëm qe një hap i domosdoshëm, ndonëse i vonuar.

Sali Onuzi ndau dëshmi të vyera personale për njohjen e afërt me autorin. Ai lartësoi figurën e Trebeshinës jo vetëm si shkrimtar, por mbi të gjitha si një idealist të pathyeshëm, i cili u plagos pesë herë dhe vuajti 17 vite burgim për shkak të bindjeve të tij të palëkundura.

Nazmi Rrahmani nënvizoi se është obligim moral dhe kombëtar që të botohet i gjithë korpusi letrar i autorit, që vepra e tij të mos mbetet në hije. Ai u bëri thirrje botuesve dhe institucioneve kulturore në Kosovë dhe Shqipëri për një projekt të përbashkët botimi, jo vetëm për Trebeshinën, por edhe për autorë të tjerë të lënë në harresë.

Sesioni i kumtesave shkencore

Tryeza u udhëhoq nga paneli i përbërë nga: prof. dr. Viola Isufaj, prof. dr. Anton Nikë Berisha dhe studiuesi Behar Gjoka. Gjatë sesionit u mbajtën një sërë kumtesash akademike që analizuan veprën e Trebeshinës në rrafshe të ndryshme teorike, strukturore dhe historike:

Mimoza Ahmeti: “Shkrimtari jo disident: Kasëm Trebeshina”. Një qasje ontologjike ndaj pozicionit të autorit jashtë kornizave tipike të disidencës politike.

Anton Nikë Berisha: “Ç’është e qenësishme te veprat e Trebeshinës ‘Odin Mondvalsen’ dhe ‘Mekami’?”. Një analizë e elementeve thelbësore estetike dhe filozofike që strukturojnë dy nga romanet më përfaqësuese të autorit.

Rovena Vata: “Oraliteti si intertekst në romanin e Kasëm Trebeshinës”. Hulumtim mbi gërshetimin e traditës gojore dhe teknikave intertekstuale në prozën e autorit.

Leka Ndoja: “Për promemorien”. Analizë historiko-dokumentare mbi letrën (promemorien) që shërbeu si shkak për mbledhjen e udhëhequr nga Manush Myftiu, ku Trebeshina dhe Mark Ndoja u përjashtuan me vërejtje në protokoll.

Viola Isufaj: “Struktura dhe paradigma e Trebeshinës: Mondalseni i tij, një kryemodel i letërsisë kundërtotalitare”. Një vështrim mbi modelin paradigmë të romanit “Odin Mondvalsen” si një manifest i fuqishëm estetik kundër totalitarizmit.

Labinot Berisha: “Rëndësia e traditës si rrëfim poetik dhe kundërvënie ndaj realitetit”. Trajtim i mënyrës se si tradita përdoret si mjet rrëfimtar për të ndërtuar një realitet alternativ.

Donjeta Kryeziu: “Dhuna në romanet e Kasëm Trebeshinës”. Analizë tematike dhe psikologjike mbi shpërfaqjen dhe funksionin e dhunës në prozën e tij.

Eduart Bardhi: “Identiteti i thyer në një botë distopike: rasti i ‘Odin Mondvalsen’”. Eksplorim i krizës së identitetit të personazheve brenda kuadrit të letërsisë distopike.

Behar Gjoka: “Trebeshina – jeta dhe përmasat shkrimore”. Një sintezë e gjerë mbi biografinë e shkrimtarit e ndërthurur me dimensionet e tij të shumanshme krijuese.

Gjatë ligjëratës së saj, Petro theksoi se trashëgimia poetike e Trebeshinës karakterizohet nga një gjithëpërfshirje e rrallë:

“Poezia e tij i gëzon të gjitha dimensionet: gjen aty elemente urbane dhe moderne, ashtu si dhe motive epike e lirike. Ai përdor me mjeshtëri si rimën dhe strofën tradicionale, ashtu edhe strukturat e çrregullta. Përmes lirikave, soneteve dhe poemave të gjata, krijohet një sistem i veçantë poetik ku përmblidhet e gjithë jeta njerëzore – me vuajtjet fizike e shpirtërore, gëzimet e natyrës, dashurinë, por, mbi të gjitha, me qëndresën.”

Sipas ligjërueses, duke e krahasuar stilin e tij me poezitë që dominojnë në kontekstin letrar të asaj kohe, Trebeshina dëshmon një vetëdije të lartë estetike për komponentët unikë që e dallonin atë rrënjësisht nga bashkëkohësit.

Në mbyllje të aktivitetit, Rita Petro, e shoqëruar nga gazetari Mikele Kallanxhiu, sollën për publikun një performancë emocionuese duke interpretuar një cikël poezish të përzgjedhura nga poemat “Përrallë vere”, “Lamtumirë trimëri”, si dhe pjesë nga veprat e tij dramatike, duke i dhënë këtij përvjetori jubilar një mbyllje të ngrohtë dhe plot ngjyresa artistike.