Halloween-i dhe përgjegjësia e edukimit

Alma Dema

Çdo vit, me afrimin e fundit të tetorit, imazhe shtrigash, fantazmash, skeletesh, kungujsh të gdhendur dhe personazhesh të frikshëm shfaqen gjithnjë e më shumë edhe në mjediset shkollore. Halloween-i, një festë e përhapur ndërkombëtarisht dhe e promovuar fuqishëm nga industria e argëtimit dhe tregtia, po hyn gradualisht edhe në institucionet tona arsimore. Shpesh, kjo paraqitet si një veprimtari e pafajshme, argëtuese dhe krijuese, një mundësi për të veshur kostume, për të luajtur dhe për të bërë fotografi.

Por a mjafton që një veprimtari të jetë argëtuese për t'u konsideruar automatikisht e përshtatshme për shkollën?

A duhet që çdo praktikë e përhapur në shoqëri të shndërrohet edhe në veprimtari institucionale? Dhe, mbi të gjitha, a po e pyesim veten se çfarë mesazhesh përcjellim kur i bëjmë disa simbole dhe tradita pjesë të jetës shkollore, pa diskutuar kuptimin dhe përshtatshmërinë e tyre?

Këto nuk janë pyetje që synojnë të nxisin armiqësi ndaj kulturave të tjera. Janë pyetje për përgjegjësinë e shkollës.

Shkolla nuk është thjesht një hapësirë argëtimi. Shkolla ka një mision shumë më të gjerë sesa organizimi i aktiviteteve festive. Ajo formon njohuri, qëndrime, vlera, identitet kulturor dhe aftësinë e fëmijëve për të kuptuar botën në mënyrë kritike. Për këtë arsye, çdo veprimtari e organizuar nën autoritetin e saj, duhet të ketë një qëllim të qartë edukues.

Ligji nr. 69/2012, “Për sistemin arsimor parauniversitar në Republikën e Shqipërisë”, përcakton në nenin 3 se arsimi synon zhvillimin e njohurive, shkathtësive, qëndrimeve dhe vlerave të nevojshme për një shoqëri demokratike. Ai i kushton rëndësi edhe kultivimit të identitetit vetjak e kombëtar, përkatësisë kulturore, përgjegjësisë qytetare dhe zhvillimit të gjithanshëm të nxënësit. Neni 6 vendos interesin e nxënësit në plan të parë dhe thekson mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve, gjithëpërfshirjen dhe përgjegjshmërinë e institucioneve arsimore.

Këto parime duhet të shërbejnë si pikënisje për çdo vendimmarrje pedagogjike. Ato nuk përbëjnë një ndalim të posaçëm ligjor të Halloween-it, por na japin kritere të rëndësishme për të vlerësuar nëse një veprimtari është në përputhje me misionin e shkollës.

Prandaj, çështja nuk është nëse fëmijët duhet të kenë mundësi të luajnë, të fantazojnë apo të njihen me kultura të ndryshme. Ata duhet t'i kenë të gjitha këto mundësi. Çështja është nëse festimi i një feste të importuar, me simbole dhe praktika të caktuara, duhet të bëhet automatikisht pjesë e kalendarit të veprimtarive shkollore, pa një arsyetim të qartë edukues.

Çfarë dimë për origjinën e Halloween-it?

Për të diskutuar me përgjegjësi, duhet të njohim historinë e festës dhe të shmangim si idealizimin, ashtu edhe demonizimin e saj.

Në studimin Halloween: From Pagan Ritual to Party Night (2002), historiani Nicholas Rogers paraqet historinë e ndërlikuar të Halloween-it, duke shqyrtuar lidhjet e tij me festivalin kelt Samhain, me traditat e krishtera të Ditës së të Gjithë Shenjtorëve dhe Ditës së të Gjithë Shpirtrave, si edhe me zhvillimin e festës në Amerikën e Veriut. Rogers thekson se historia e Halloween-it nuk mund të reduktohet në një origjinë të vetme: emërtimi lidhet me pragun e Ditës së të Gjithë Shenjtorëve, ndërsa traditat që janë ndërthurur në festë kanë burime dhe zhvillime të ndryshme.

Me kalimin e kohës, Halloween-i ka marrë formën e sotme përmes një përzierjeje zakonesh, ritualesh popullore, kulturës së argëtimit dhe tregtisë. Kostumet, maskat, fantazmat, skeletet, shtrigat, kungujt e gdhendur dhe loja “trick-or-treat” janë bërë pjesë e identitetit të tij bashkëkohor.

Të njohësh këtë histori nuk do të thotë të pretendosh se çdo fëmijë që vesh një kostum merr pjesë në një ritual fetar, apo se çdo simbol ka të njëjtin kuptim për të gjithë. Një përfundim i tillë do të ishte i pasaktë. Por historia na kujton se festat nuk janë vetëm dekor, ngjyra dhe fotografi: ato mbartin kuptime kulturore që ndryshojnë me kohën dhe me shoqëritë.

Pikërisht për këtë arsye, shkolla duhet të ndihmojë në kuptimin e tyre, jo thjesht në riprodhimin e pamjes së jashtme.

Argëtimi nuk e zëvendëson arsyetimin pedagogjik! Një nga justifikimet më të zakonshme për festimin e Halloween-it në shkolla është se ai u pëlqen fëmijëve dhe nxit krijimtarinë. Është e vërtetë se kostumet, dramatizimet, vizatimet dhe lojërat mund të përdoren për të zhvilluar imagjinatën, gjuhën, bashkëpunimin dhe shprehjen artistike. Por këto aftësi nuk janë pronë e një feste të vetme.

Fëmijët mund të krijojnë personazhe, të shkruajnë tregime, të interpretojnë role, të realizojnë maska dhe të zhvillojnë projekte artistike pa qenë e nevojshme që shkolla ta kthejë Halloween-in në festë institucionale. Mund të organizohen ditë të librit, festivale të përrallës, ekspozita të traditave vendase, veprimtari mbi mitologjinë dhe folklorin shqiptar, si dhe projekte që i njohin fëmijët me festa të popujve të ndryshëm në mënyrë krahasuese e kritike.

Deklarata e Shoqatës Kombëtare për Edukimin e Fëmijëve të Vegjël (NAEYC), Developmentally Appropriate Practice (2020), thekson se praktikat edukative duhet të marrin parasysh zhvillimin, individualitetin dhe kontekstin kulturor e gjuhësor të fëmijës, duke mbrojtur mirëqenien e tij fizike, njohëse, shoqërore dhe emocionale.

NAEYC nuk mban një qëndrim të posaçëm kundër Halloween-it. Megjithatë, parimet e saj na ndihmojnë të shtrojmë pyetje legjitime:

A është veprimtaria e përshtatshme për moshën?
A respekton ndjeshmëritë e ndryshme të fëmijëve?
A ka një qëllim të qartë mësimor?
A përfshin të gjithë nxënësit pa i vënë në siklet ata që nuk dëshirojnë të vishen apo të marrin pjesë?
A është përzgjedhur për shkak të vlerës së saj edukative apo thjesht sepse është bërë modë?

Këto pyetje janë veçanërisht të rëndësishme në arsimin parashkollor dhe në ciklin fillor, ku përvoja e fëmijës me frikën, imagjinatën, simbolet dhe marrëdhëniet shoqërore kërkon kujdes pedagogjik. Nuk mund të pretendojmë se çdo fëmijë ndikohet njësoj nga një maskë e frikshme, por as nuk duhet të supozojmë se ajo është e parëndësishme për të gjithë.

Identiteti kulturor nuk mbrohet duke mbyllur dyert

Një kundërshtim i arsyeshëm ndaj kësaj qasjeje mund të jetë se njohja e festave të tjera u zgjeron fëmijëve horizontin kulturor. Ky argument meriton të merret seriozisht, sepse shkolla nuk duhet të jetë e mbyllur ndaj botës dhe as të krijojë idenë se kulturat e tjera janë të huaja për t'u njohur, por njohja nuk është e njëjtë me kremtimin, dhe kremtimi nuk është i vetmi mjet për të mësuar. Një festë mund të studiohet në klasë si dukuri historike, kulturore, gjuhësore, antropologjike apo ekonomike, pa qenë e nevojshme të organizohet si festë e institucionit. Nxënësit mund të hulumtojnë origjinën e saj, ndryshimet që ka pësuar, simbolet që përdor dhe mënyrën si është përhapur përmes medias dhe tregut. Në të njëjtën kohë, shkolla shqiptare ka arsye të forta të investojë në njohjen e trashëgimisë sonë: këngët, legjendat, përrallat, ritualet e traditat e trevave shqiptare, historinë lokale, letërsinë për fëmijë dhe pasurinë e gjuhës shqipe. Kjo nuk duhet të bëhet me qëllim përjashtimin e kulturave të tjera, por për të siguruar që njohja e botës të mos shoqërohet me harresën e kulturës së vet.

Një tjetër çështje është dallimi midis zgjedhjes individuale dhe veprimtarisë së organizuar nga shkolla. Familjet mund të kenë bindje, tradita dhe mënyra të ndryshme festimi. Në një shoqëri demokratike, këto dallime duhen respektuar, por kur një institucion arsimor promovon një festë, ai nuk po pasqyron vetëm preferencat e disa familjeve, por po krijon një pritshmëri për komunitetin shkollor.

Për këtë arsye, drejtuesit dhe mësuesit duhet të mendojnë edhe për nxënësit që nuk dëshirojnë të marrin pjesë, për arsyet familjare ose personale që mund të kenë dhe për mënyrën se si organizohet përfshirja e tyre. Një veprimtari që synon të bashkojë nuk duhet të prodhojë ndjesinë se fëmija është ndryshe, i përjashtuar apo i detyruar të sillet si shumica!

Kjo nuk është thirrje për të ndaluar çdo diskutim ose veprimtari që lidhet me Halloween-in. Është thirrje për të mos e trajtuar si të vetëkuptueshme festimin e tij në institucione dhe në nivele arsimore. Vendimet duhet të mbështeten në qëllime të qarta, përshtatshmëri për moshën, respekt për familjet dhe përputhje me programin edukativ.

Në këtë kontekst, nuk po i shpallim luftë një feste për të ngritur një shqetësim pedagogjik. Nuk po i atribuojmë qëllime të këqija mësuesve apo prindërve që e organizojnë atë. Shumë prej tyre mund ta shohin thjesht si një aktivitet zbavitës, por qëllimi i mirë nuk e përjashton nevojën për të vlerësuar pasojat, mesazhet dhe arsyetimin edukues të një praktike.

Për këtë arsye, u bëjmë thirrje institucioneve arsimore, drejtuesve të shkollave, mësuesve, prindërve dhe përgjegjësve për politikat arsimore:

- Të rishqyrtojnë organizimin e Halloween-it si festë institucionale në shkolla, nga arsimi parashkollor deri në arsimin e mesëm.

- Të dallojnë njohjen mësimore të një feste nga promovimi dhe kremtimi i saj.

- Të kërkojnë që çdo veprimtari shkollore të ketë objektiva të qarta edukative dhe të jetë e përshtatshme për moshën e nxënësve.

- Të respektojnë ndjeshmëritë e ndryshme të fëmijëve dhe familjeve, pa ushtruar presion për pjesëmarrje.

- Të investojnë më shumë në veprimtari që i njohin fëmijët me trashëgiminë shqiptare, duke ruajtur njëkohësisht hapjen ndaj kulturave të tjera.

Shkolla nuk mund dhe nuk duhet t'i izolojë fëmijët nga bota, por as nuk duhet ta ndjekë botën pa pyetur se ku po shkon dhe çfarë po u ofron atyre që ka për detyrë të edukojë.

Nuk mjafton të pyesim nëse fëmijët argëtohen. Duhet të pyesim edhe çfarë mësojnë, çfarë kuptojnë dhe çfarë vlerash u përcjellim!

Ndoshta ky artikull nuk do të ndryshojë asnjë praktikë institucionale. Ndoshta do të lexohet, do të kundërshtohet, madje mund të shpërfillet, por debati publik fillon kur dikush ngre një pyetje që është lënë mënjanë.

Përgjegjësia jonë nuk është të pretendojmë se kemi të gjitha përgjigjet; është të mos heqim dorë nga e drejta dhe detyrimi për të pyetur, sepse shkolla nuk është thjesht vendi ku fëmijët mësojnë të përshtaten me atë që bëjnë të gjithë. Është vendi ku duhet të mësojnë të mendojnë, të zgjedhin dhe të kuptojnë arsyet e zgjedhjeve të tyre.