Punoi: Selime Barolli

Në çdo klasë ka nxënës që mësojnë me ritme të ndryshme, që kanë interesa të ndryshme dhe që e kuptojnë informacionin në mënyra të ndryshme. Disa përfitojnë nga shpjegimi me gojë, të tjerë nga ilustrimet, shembujt konkretë, lëvizja, puna në çift ose përdorimi i teknologjisë. Disa e shprehin lehtë atë që dinë përmes të folurit dhe shkrimit, ndërsa të tjerë kanë nevojë për alternativa, si vizatimi, zgjedhja e figurave, demonstrimi praktik apo komunikimi i ndihmuar.

Kur mësimi ndërtohet vetëm mbi një mënyrë shpjegimi dhe një mënyrë vlerësimi, një pjesë e nxënësve mund të hasë pengesa që nuk lidhen domosdoshmërisht me aftësinë për të mësuar, por me mënyrën si është organizuar mësimi. Prandaj, pyetja kryesore nuk duhet të jetë vetëm “Pse nuk po arrin nxënësi?”, por edhe “Çfarë mund të ndryshoj në mësimdhënie, materiale dhe veprimtaritë e mia që t’ia lehtësoj pjesëmarrjen?”

Nga barazia formale te mundësitë reale për të mësuar

T’u japësh të gjithë nxënësve të njëjtën detyrë, të njëjtën kohë dhe të njëjtën mënyrë shpjegimi mund të duket e drejtë, por jo gjithmonë krijon mundësi të barabarta për të mësuar. Drejtësia në arsim kërkon të dallojmë mes pritshmërive të përbashkëta dhe mbështetjes së përshtatur. Synimi mund të jetë i njëjtë, ndërsa rrugët për ta arritur atë mund të ndryshojnë.

Mësimdhënia gjithëpërfshirëse nuk nënkupton uljen e pritshmërive. Ajo nënkupton heqjen e pengesave të panevojshme, dhënien e mbështetjes së përshtatshme dhe krijimin e mundësive që nxënësi të tregojë çfarë di e çfarë mund të bëjë. Për këtë arsye, planifikimi duhet të nisë duke marrë parasysh diversitetin e klasës, jo duke e trajtuar atë si përjashtim që duhet zgjidhur pasi mësimi ka filluar.

Dizajni Universal për të Nxënit – një qasje që parashikon diversitetin

Dizajni Universal për të Nxënit (Universal Design for Learning – UDL) është një kornizë planifikimi që synon të krijojë përvoja mësimore të arritshme dhe kuptimplota për sa më shumë nxënës. Në vend që të ndërtohet një mësim për një nxënës të supozuar “mesatar” dhe më pas të përshtatet për të tjerët, UDL-ja nxit planifikimin që në fillim me alternativa dhe fleksibilitet.

Kjo qasje organizohet rreth tri fushave plotësuese:

• Mënyra të ndryshme angazhimi: Si nxënësit motivohen, përfshihen dhe vazhdojnë të marrin pjesë. Mund të ofrohen zgjedhje të kufizuara, qëllime të qarta, lidhje me jetën e përditshme, punë individuale ose bashkëpunuese dhe pushime të shkurtra kur janë të nevojshme.

• Mënyra të ndryshme paraqitjeje të informacionit: Si nxënësit e marrin dhe e kuptojnë përmbajtjen. Përveç shpjegimit verbal, mund të përdoren figura, skema, objekte konkrete, video me titra, fjalor i thjeshtuar, shembuj të zgjidhur dhe udhëzime hap pas hapi.

• Mënyra të ndryshme veprimi dhe shprehjeje: Si nxënësit tregojnë çfarë kanë mësuar. Në varësi të objektivit, ata mund të shkruajnë, të flasin, të rendisin figura, të krijojnë një poster, të demonstrojnë një proces ose të përdorin mjete digjitale.

• 
  

Këto alternativa nuk janë qëllim në vetvete. Ato duhet të lidhen me objektivin mësimor dhe të ndihmojnë nxënësin të përqendrohet te ajo që synohet të mësojë, jo te pengesat e panevojshme të formatit.

Nga dokumenti te praktika ku merr jetë gjithëpërfshirja

Dokumentet shkollore, planet dhe procedurat janë të rëndësishme, por vlera e tyre matet në përvojën e përditshme të nxënësit. Një plan gjithëpërfshirës duhet të reflektohet në mënyrën si jepen udhëzimet, si organizohen grupet, si përdoren materialet, si menaxhohet koha dhe si vlerësohet përparimi.

Në praktikë, mësuesi mund të pyesë veten: A e kuptojnë nxënësit çfarë pritet prej tyre? A mund ta marrin informacionin në më shumë se një mënyrë? A kanë mundësi të tregojnë njohuritë pa u penguar nga vështirësi që nuk janë pjesë e objektivit? A është materiali i lexueshëm dhe i përshtatshëm? A marrin pjesë edhe nxënësit që flasin më pak ose që kanë nevojë për më shumë kohë?

Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve e kthejnë gjithëpërfshirjen nga një dokument në një praktikë të vëzhgueshme. Ato ndihmojnë edhe në identifikimin e pengesave: ndonjëherë vështirësia nuk është te nxënësi, por te udhëzimi i gjatë, materiali i paarritshëm, ritmi tepër i shpejtë ose mungesa e alternativave.

Shembuj praktikë nga klasa

Një temë, disa mënyra për të kuptuar

Në një orë për mjedisin, mësuesi mund ta prezantojë temën përmes një teksti të shkurtër, fotografive, objekteve konkrete dhe një bisede të udhëhequr. Nxënësit mund të punojnë me fjalë kyçe, të lidhin figurat me emërtimet ose të plotësojnë një skemë. Kështu, përmbajtja kryesore mbetet e përbashkët, ndërsa rrugët e hyrjes në të janë të ndryshme.

Detyra me nivele të ndryshme mbështetjeje

Për të njëjtin objektiv, disa nxënës mund të punojnë në mënyrë të pavarur, disa të përdorin një model ose listë kontrolli, ndërsa të tjerë të marrin udhëzime të ndara në hapa dhe mbështetje vizuale. Mbështetja duhet të jetë e mjaftueshme për ta bërë detyrën të arritshme, por jo aq e madhe sa t’ia heqë nxënësit mundësinë për të menduar dhe vepruar vetë.

Pjesëmarrja e nxënësve me vështirësi komunikimi

Një nxënës që nuk shprehet lehtë me gojë mund të tregojë kuptimin duke zgjedhur një figurë, duke renditur kartela, duke përdorur gjeste ose mjete alternative komunikimi. Mësuesi duhet të sigurohet që mënyra e shprehjes nuk bëhet pengesë për të vlerësuar njohuritë që synon detyra.

Bashkëpunimi në grup

Puna në grup bëhet më gjithëpërfshirëse kur secili anëtar ka një rol të qartë dhe me vlerë: lexues, organizues i materialeve, ilustrues, raportues ose kontrollues i hapave. Rolet mund të përshtaten dhe të ndërrohen, në mënyrë që pjesëmarrja të mos kufizohet vetëm te nxënësit që flasin më shpejt ose marrin spontanisht drejtimin.

Plani Individual Arsimor dhe UDL-ja: qasje plotësuese

Plani Individual Arsimor (PIA), kur nevojitet, përcakton objektiva, mbështetje, përshtatje dhe mënyra për të ndjekur përparimin e një nxënësi. UDL-ja, nga ana tjetër, ndihmon në projektimin e mësimit të përbashkët në mënyrë që të reduktohen pengesat për të gjithë klasën. Këto qasje nuk e zëvendësojnë njëra-tjetrën; ato mund të funksionojnë së bashku.

Një mësim i planifikuar me alternativa mund t’i krijojë nxënësit më shumë mundësi për pjesëmarrje, ndërsa PIA-ja mund të përcaktojë mbështetjen specifike që i nevojitet për të arritur objektivat e tij. Vlerësimi i vazhdueshëm dhe bashkëpunimi mes mësuesit, familjes dhe specialistëve përkatës ndihmojnë që vendimet të bazohen te nevojat dhe përparimi real i nxënësit.

Roli i mësuesit: nga transmetues informacioni te projektues i të nxënit

Mësuesi gjithëpërfshirës nuk është ai që ka një përgjigje të gatshme për çdo situatë, por ai që vëzhgon, reflekton dhe ndryshon strategjitë kur ato nuk po funksionojnë. Ai krijon pritshmëri të qarta, ndërton marrëdhënie respekti, i jep nxënësit mundësi për zgjedhje dhe përdor vlerësimin për të kuptuar hapin e ardhshëm të të nxënit.

Një rol të rëndësishëm ka edhe bashkëpunimi profesional. Shkëmbimi i materialeve, planifikimi i përbashkët, konsultimi me psikologun ose punonjësin social kur janë të përfshirë, si dhe komunikimi me familjen mund të ndihmojnë në gjetjen e zgjidhjeve praktike. Reflektimi nuk kërkon gjithmonë ndryshime të mëdha; shpesh një udhëzim më i qartë, një shembull vizual ose pak më shumë kohë ndryshon përvojën e nxënësit.

Sfidat dhe mundësitë

Në zbatimin e mësimdhënies gjithëpërfshirëse mund të hasen klasa të mëdha, mungesë materialesh, kohë e kufizuar, nevoja të shumta dhe mundësi të pamjaftueshme për zhvillim profesional. Këto sfida janë reale dhe nuk duhen minimizuar. Megjithatë, disa hapa mund të ndërmerren edhe me burimet që ka shkolla.

Mësuesit mund të fillojnë me një objektiv të vetëm dhe të përgatisin dy ose tri mënyra për ta paraqitur atë; të ndajnë detyrat në hapa; të përdorin materiale të thjeshta të krijuara vetë; të planifikojnë role në grup; dhe të mbledhin informacion të shkurtër mbi atë që funksionoi. Përmirësimi gradual, i mbështetur te vëzhgimi dhe bashkëpunimi, është më i qëndrueshëm se përpjekja për të ndryshuar gjithçka njëherësh.

Gjithëpërfshirja fillon me mënyrën si planifikojmë

Gjithëpërfshirja nuk është një aktivitet i veçantë që zhvillohet vetëm në ditë të caktuara dhe as një përgjegjësi që i përket vetëm një specialisti. Ajo ndërtohet çdo ditë përmes vendimeve të vogla pedagogjike: si e prezantojmë një koncept, si i ftojmë nxënësit të marrin pjesë, si i mbështesim kur hasin vështirësi dhe si ua njohim përparimin.

“Një shkollë gjithëpërfshirëse nuk është ajo ku të gjithë nxënësit bëjnë gjithçka në të njëjtën mënyrë, por ajo ku secili gjen mundësinë për të mësuar, për të marrë pjesë dhe për t’u ndier i vlerësuar.”

Të ndryshojmë mësimdhënien nuk do të thotë të heqim dorë nga objektivat, por të zgjerojmë rrugët që çojnë drejt tyre. Kur planifikimi parashikon diversitetin, klasa bëhet një mjedis ku më shumë nxënës mund të marrin pjesë me dinjitet, të përjetojnë sukses dhe të zhvillojnë potencialin e tyre.

© Portali Shkollor - Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet kopjimi pa lejen tonë.