Gjuha e gjakut – midis shenjtërisë dhe rrezikut të harresës

...në ditët e sotme, ruajtja e shqipes nuk është thjesht një çështje nostalgjie. Është akti më i lartë kombëtar, vetëdija më e lartë e një populli, i cili ka trashëguar një nga gjuhët më të lashta të njerëzimit dhe reziston në të gjitha format për ta mbrojtur atë, i vetëdijshëm se humbja e saj do të thotë humbje e identitetit kombëtar.

shkruan: Vaxhid Sejdiu, mësues i Shkollës Shqipe në Zvicër

Gjuha e gjakut, gjuha e etërve tanë, është gjuha që simbolizon dhe përkufizon rrënjët tona. Është gjuha që na jep emër, kuptim dhe përkatësi. Kjo gjuhë është si një urë e padukshme mes së kaluarës dhe së tashmes. Nëpërmjet saj ruhen zakonet, traditat, këngët dhe legjendat që formësuan ndërgjegjen tonë kolektive. Prandaj, gjuha e gjakut nuk është thjesht një sistem tingujsh, por një arkiv i gjallë kujtese, ku identiteti ynë gjen strehë.

Në kohë ndryshimesh dhe lëvizjesh të mëdha, sidomos në mërgim, vlera e gjuhës së gjakut bëhet edhe më e dukshme. Ajo shndërrohet në një frymëmarrje që na mban të lidhur me rrënjët, edhe kur jeta na shpërndan larg vendlindjes. Ndërsa mësojmë gjuhë të tjera për të ndërtuar të ardhmen, gjuha e gjakut mbetet gjuha e zemrës, ajo në të cilën qeshim, mallëngjehemi dhe ëndërrojmë.

Megjithatë, ruajtja e gjuhës së etërve kërkon përkushtim, vetëdije dhe përgjegjësi kolektive. Humbja e gjuhës do të thoshte dobësim i rrënjëve, një shkëputje e heshtur nga vetvetja.

Ka një çast të pazëshëm, përpara se njeriu të shqiptojë fjalën e parë, kur gjuha ekziston tashmë brenda tij si një kujtesë e errët dhe e ndritshme njëkohësisht. Ajo nuk mësohet vetëm; ajo zgjohet. Kjo është “gjuha e gjakut” – jo thjesht një mjet komunikimi, por një prani shpirtërore, një mënyrë e të qenit në botë.

Siç e përfytyron Jeronim de Rada, ajo qëndron “me mënjanë”, si një gjuhë e pastër, e papërzier në trungun e saj. Kjo ide e veçantisë nuk është thjesht krenari romantike; ajo përbën një vetëdije historike për një gjuhë që ka mbijetuar në kushte të pamundura, shpesh në kufijtë e zhdukjes. Por pikërisht këtu lind paradoksi: ajo që është më e lashta dhe më e qëndrueshmja është njëkohësisht më e rrezikuara.

Arbëreshët e Italisë së Jugut – “gjaku ynë i shprishur” – janë dëshmi e gjallë se gjuha e gjakut mund të mbijetojë edhe pa tokë. Ata nuk u kthyen kurrë fizikisht, por poezia e tyre u kthye. Poezitë, poemat, proverbat dhe këngët u bënë atdheu shpirtëror i një populli të ndarë nga dheu, por jo nga gjuha.

Në poezinë shqipe, gjuha nuk është kurrë neutrale. Ajo është gjithmonë e ngarkuar me një mision. Tek Petro Nini Luarasi, ajo merr trajtën e një detyrimi moral: “Shqip ne duhet të mësojmë.” Këtu gjuha nuk është zgjedhje, por detyrim etik ndaj vetvetes dhe ndaj historisë.

“Si shqiptarë që jemi

Shqip ne duhet të mësojmë

Dhe Zotin, të drejtë kemi,

Ne gjuhën shqipe ta lëvdojmë.”

Ndërsa tek Ndre Mjeda, ajo shndërrohet në një parim unifikues: “nji gjuhë t’gjithë na bashkon”. Në një hapësirë të fragmentuar nga dialekte, krahina dhe histori të ndryshme, gjuha shfaqet si një akt bashkimi kundër shpërbërjes. Gjuha e gjakut është si një zjarr i fshehur nën hi. Edhe kur përpiqemi ta shuajmë, ajo vazhdon të digjet në brendësi, duke na kujtuar prej nga vijmë. Ajo shfaqet në theksin e një fjale, në mallin për një këngë të vjetër, në një lutje që del instinktivisht në gjuhën e nënës, sepse gjuha e nënës identifikohet me flamurin, me kombin, me Atdheun.

“Geg' e tosk', malsi, jallia

jan' nji komb, m'uda, s'duron;

fund e maj' nji a Shqipnia

e nji gjuh' t'gjith' na bashkon.

Qoftë mallkue kush qet ngatrrime

ndër ktovllazën shoq me shoq,

kush e dan me flak' e shkrime

çka natyra vet' përpoq.”

Megjithatë, ky bashkim nuk është i dhënë njëherë e përgjithmonë. Ai duhet mbrojtur. Për këtë arsye, diskursi poetik shpesh kalon nga adhurimi në mallkim. Tek Gjergj Fishta, gjuha merr një dimension të shenjtë, pothuajse hyjnor, dhe përbuzja e saj shndërrohet në mëkat. Mallkimi i Fishtës nuk është thjesht retorikë; ai është një reagim ndaj rrezikut real të humbjes së identitetit nëpërmjet humbjes së gjuhës.

“Pra, mallkuenjai bir Shqyptari,

qi këtë gjuhë të Perëndis’,

trashigim, që na la i Pari,

trashigim s’ia len ai fmis;

edhe atij iu thaftë, po, goja,

që përbuzë këtë gjuhë hyjnore;

qin’gjuhët’huej, kur s’asht nevoja,

flet e t’veten e lèn mbas dore.”

Në një tjetër plan, gjuha e gjakut është edhe estetikë, dritë dhe zjarr. Tek LasgushPoradeci, ajo është “vetëtimë” dhe “diell i llaftaruar”, një energji kozmike që ndriçon dhe përshkon qenien. Kjo është një qasje që e zhvendos gjuhën nga funksioni i saj praktik drejt një dimensioni pothuajse mistik: gjuha si përjetim estetik, si ekstazë. Të përkujtojmë vargjet te poezia “Gjuh’ e zjarrtë”:

“O gjuhë-e shentëruar, o mall me shpirtin plot.

O vetëtim’ e qjellit që fërfëllon me flakë,

O djellë-i llaftaruar që ndrin si pikë lot…

Si pikë lot e ndritur po ndrij në reze tuaj,”

Ndërsa MitrushKuteli e ngre edhe më tej këtë koncept, duke e quajtur shqipen “tempull i përjetshëm” dhe “perëndi që nuk ke perëndim”. Këtu gjuha nuk është më vetëm identitet, por një qenie e shenjtë. Në një botë që ndryshon dhe rrëzohet vazhdimisht, gjuha mbetet e vetmja strukturë e qëndrueshme ku njeriu mund të strehojë shpirtin e tij. Kjo ndjesi gjendet te MitrushKuteli, i cili i drejtohet shqipes jo si një sistem shenjash, por si: “perëndi që nuk ke perëndim”. Në këto vargje, gjuha është mburojë në “mot të zi”:

Të falem ty o gjuhë e fisit tim,

siç nuk i falem asnjë perëndi –

se tempull i përjetshëm më je ti,

dhe ti mburoje nëpër mot të zi

ti, dritë e krirtë nëpër errësi,

ti, perëndi, që nuk ke perëndim

Por kjo shenjtëri nuk është e paprekshme. Në modernitet, gjuha përballet me forma të reja kërcënimi. Ismail Kadare e përfytyron këtë rrezik përmes metaforës së “merimangave” – struktura të padukshme që e rrethojnë dhe e paralizojnë gjuhën. Këto “merimanga” mund të lexohen si presione kulturore, politike apo globale, që nuk e shkatërrojnë gjuhën drejtpërdrejt, por e ngadalësojnë, e zbehin, e bëjnë të huaj brenda vetes.Në poezinë “Gjuha Shqipe”, ai e shfaq gjuhën si një trup të rrethuar nga kërcënime:

“Kur panë se gjuhës

S’i hodhën dot prangat

Lëshuan drejt saj

Gjithfarë merimangash.”

Ndërkohë, tek Xhevahir Spahiu, gjuha shfaqet si plagë. “Mblidhmani gjakun” – kjo thirrje është një metaforë e fuqishme për një gjuhë të copëtuar, të dëmtuar, por ende të gjallë. Edhe kur “ca rrokje ranë”, “thelbi mbeti”. Kjo është ndoshta ideja më e fortë e gjithë traditës: gjuha mund të dëmtohet, por nuk zhduket lehtë, sepse ajo jeton në një nivel më të thellë se fjala – në vetëdijen kolektive. Gjuha e gjakut është edhe plagë që mbijeton.

“Mblidhmani gjakun.

Një plagë plumbi,

një vragë shpate

dhe fshehtaz helmi;

ca fjalë u shkoqën,

ca rrokje ranë

.... po thelbi mbeti.”

Në kontekstin e mërgimit, siç jemi ne sot, me qindra mijëra familje shqiptare të shkapërderdhura në mbarë botën, kjo dramë bëhet edhe më e mprehtë. Arbëreshët, për të cilët flet Jeronim de Rada, janë prova më e qartë se gjuha mund të mbijetojë edhe pa tokë. Ata krijuan një “atdhe gjuhësor”, një hapësirë simbolike ku identiteti ruhet përmes fjalës, kur territori fizik mungon. Kjo e bën gjuhën jo vetëm mjet kujtese, por edhe zëvendësim të atdheut.

Pikërisht këtu qëndron sfida e sotme: në një botë globale, ku gjuhët e mëdha dominojnë dhe standardizojnë komunikimin, gjuha e gjakut rrezikon të reduktohet në një përdorim sentimental, të kufizuar në familje apo në raste simbolike. Rreziku nuk është zhdukja e menjëhershme, por zbehja graduale – humbja e thellësisë, e pasurisë dhe e funksionit krijues.

Prandaj, ruajtja e shqipes nuk është thjesht një çështje nostalgjie. Është një akt vetëdijeje kulturore dhe një formë rezistence. Të flasësh shqip nuk do të thotë vetëm të komunikosh; do të thotë të marrësh pjesë në një traditë mijëravjeçare, të mbash gjallë një mënyrë të veçantë të të menduarit dhe të të ndierit.

Gjuha e gjakut nuk është vetëm trashëgimi – ajo është provë, është sprovë, është sfidë, është një dramë njerëzore që luhet në akte të njëpasnjëshme, pa fund. Provë nëse jemi ende të lidhur me atë që jemi, apo nëse po e humbasim veten në përkthime të pafundme të identitetit tonë.

Dhe në fund, ndoshta e vërteta më e thjeshtë është kjo: një komb mund të mbijetojë pa shumë gjëra, por jo pa gjuhën e tij. Sepse aty ku mbaron gjuha, fillon harresa.

Dhe shtrohet një pyetje shumë e thjeshtë: sa shqiptarë jetojnë sot jashtë atdheut? Më shumë se gjysma e tyre. Atëherë, për ta shpëtuar gjuhën, a duhet të formojmë “atdheun tonë gjuhësor” për të shpëtuar veten? Padyshim që po. Edhe pse, për këtë, jemi tashmë shumë vonë.

Cyrih, 23.03.2026