Pse Herta Müller shkruante me gërshërë? Kur fjalët priten për të treguar atë që nuk mund të thuhet

Një palë gërshërë, disa fjalë të prera nga gazetat dhe një mënyrë krejt e pazakontë për të krijuar poezi. Pas kësaj metode të Herta Müller fshihet një mënyrë shumë e veçantë për të parë gjuhën, kujtesën dhe lirinë.

“Ajo që nuk mund të thuhet, mund të shkruhet.”

Kjo fjali e Herta Müller, nga fjalimi i saj me rastin e marrjes së Çmimit Nobel në Letërsi, tingëllon si një çelës për të kuptuar krijimtarinë e saj. Por ndoshta për ta kuptuar edhe më mirë shkrimtaren gjermane me origjinë rumune duhet të shohim jo vetëm librat e saj, por edhe një palë gërshërë.

Müller i përdorte gërshërët në një mënyrë të pazakontë: priste fjalë dhe shprehje nga gazetat, i shkëpuste nga teksti ku kishin lindur dhe më pas i bashkonte me fjalë të tjera, duke krijuar kolazhe poetike. Fjalët e vjetra merrnin një jetë të re, ndërsa kombinimet e reja krijonin kuptime dhe imazhe që nuk ekzistonin më parë.

Në ekspozitën “Gjërat që ndryshojnë botën”, një palë prej këtyre gërshërëve, të dhuruara nga autorja, ruhet si dëshmi e kësaj mënyre të veçantë të punës së saj.

Por pse gërshërë?

Në pamje të parë, mund të duket si një lojë artistike. Në të vërtetë, është diçka shumë më tepër.

Për Herta Müller, fjala nuk ishte diçka e pandryshueshme. Ajo mund të shkëputej, të zhvendosej, të vihej pranë një fjale tjetër dhe të fitonte një kuptim krejt të ri.

Dhe kjo lidhet fort me vetë përvojën e autores.

Müller lindi më 17 gusht 1953 në Nitzkydorf të Rumanisë dhe u rrit në periudhën e diktaturës komuniste të Çausheskut. Për shkak të refuzimit për të bashkëpunuar me policinë sekrete, Securitate, ajo u përndoq dhe u survejua për vite me radhë. Përvoja e frikës, kontrollit, spiunimit dhe mungesës së lirisë do të bëhej më vonë një nga shtyllat e letërsisë së saj.

Prandaj, kur ajo pret një fjalë nga një tekst dhe e vendos në një kontekst tjetër, veprimi mund të lexohet edhe si një mënyrë për të rimarrë kontrollin mbi gjuhën. Aty ku dikush tjetër vendos çfarë duhet të thuhet, shkrimtari mund të marrë fjalët dhe t'u japë një jetë tjetër.

Një shkrimtare që nuk e lë gjuhën të qëndrojë në vend

Kjo mënyrë e punës është në harmoni me stilin e Müller-it.

Në veprat e saj, fjalët janë shpesh të shkurtra, të mprehta dhe të ngarkuara me imazhe. Përshkrimet e realitetit nuk janë të zbukuruara, por marrin një forcë poetike që e bën lexuesin të ndalet te çdo fjali. Përkthyesja Anna Kove, e cila ka sjellë në shqip veprat e saj, e ka përshkruar “Teposhte” si një vepër ku realiteti i zymtë përshkruhet me ngjyra poetike. Kjo është edhe një nga veçoritë e letërsisë së Müller-it: ajo nuk e zbukuron realitetin, por gjen një mënyrë poetike për të folur për të.

Fjalët e prera bëhen një histori e re

Kolazhet e saj me fjalë të kujtojnë diçka shumë të thjeshtë: kuptimi i një fjale nuk varet vetëm nga vetë fjala.

Varet edhe nga vendi ku ajo vendoset.

Një fjalë e marrë nga një gazetë, e shkëputur nga një lajm dhe e vendosur pranë një fjale tjetër, mund të krijojë një fjali krejtësisht të re. Kështu, procesi krijues bëhet një lloj montazhi: prerje, zgjedhje, bashkim dhe rizbulim i kuptimit.

Dhe kjo është një ide shumë interesante edhe për nxënësit: të shkruarit nuk do të thotë gjithmonë të krijosh diçka nga zero. Ndonjëherë do të thotë të shohësh ndryshe atë që tashmë ekziston.

Müller e bënte këtë me fjalët.

Nga gërshërët te “Kafsha e zemrës”

Kjo mënyrë e veçantë e të menduarit për gjuhën mund të na ndihmojë edhe për t’iu afruar librave të saj.

Në vitin 2019, Albas-i solli në shqip romanin “Kafsha e zemrës”, me përkthim të Anna Koves. Romani zhvillohet në Rumaninë e Çausheskut dhe përmes historisë së një grupi të rinjsh sjell përndjekjen, spiunimin, dhunën dhe jetën nën diktaturë.

Vetë përkthyesja Anna Kove ka treguar se njohja e saj me krijimtarinë e Müller-it nisi shumë më herët dhe se më pas Albas solli në shqip këtë vepër, të cilën ajo e konsideron veçanërisht të rëndësishme edhe për lexuesin shqiptar.

Në vitin 2021, Albas-i botoi edhe “Teposhte”, me përkthim të Anna Koves. Vepra, e bazuar kryesisht në përvojat e fëmijërisë së autores në Banat, sjell përmes tregimeve një botë të ashpër familjare e shoqërore dhe realitetin e Rumanisë komuniste.

Pra, për lexuesin shqiptar, Herta Müller nuk është vetëm emri i një nobelisteje që e gjejmë në historitë e letërsisë botërore. Ajo është një autore që mund ta lexojmë në shqip.

Një palë gërshërë dhe një mësim për gjuhën

Ndoshta kjo është pjesa më interesante e historisë së Herta Müller-it.

Ajo na tregon se letërsia mund të nisë edhe nga një veprim fare i thjeshtë: të marrësh një fjalë, ta shkëputësh nga vendi ku ndodhet dhe ta shohësh me sy të rinj. Njësoj si një kolazh, edhe një tekst mund të ndërtohet duke bashkuar copa të vogla që, më vete, duken të zakonshme, por së bashku krijojnë një pamje tjetër.

Herta Müller fitoi Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 2009, për mënyrën se si, me forcën poetike dhe qartësinë e prozës, përshkruan peizazhin e të qenit i pastrehë. Por ndoshta, përtej formulimit zyrtar të çmimit, mund ta kuptojmë më thjesht:

Müller u dha fjalë atyre që jetuan me frikën se mos fjalët e tyre dëgjoheshin.

Dhe kur fjalët nuk mjaftonin, ajo i priste.

I bashkonte.

Dhe shkruante.

Sepse, siç na kujton vetë Herta Müller, ajo që nuk mund të thuhet, mund të shkruhet.

© Portali Shkollor- Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet kopjimi pa lejen tonë.