Intervistë me psikologen Sonila Jaupbashi: Të rinjtë dhe protestat, çfarë fshihet pas zemërimit dhe si edukohet kundërshtimi pa dhunë?

Protestat e të rinjve, reagimet emocionale në situata të tensionuara dhe rastet kur kundërshtimi shoqërohet me akte dhune janë çështje që ngrenë diskutime edhe përtej zhvillimeve të momentit.

Çfarë i shtyn të rinjtë të bëhen pjesë e protestave? Si ndikon turma në sjelljen e tyre dhe çfarë roli luajnë familja e shkolla në mënyrën se si ata përballen me mendimet e kundërta dhe konfliktet?

Për këto çështje, në një intervistë për Portalin Shkollor, psikologia dhe psikoterapistja BWRT, Sonila Jaupbashi, sjell këndvështrimin e saj profesional mbi faktorët që ndikojnë në sjelljen e të rinjve. Biseda ndalet te ndikimi i grupit, marrëdhënia me autoritetin, edukimi për dialogun dhe mënyrat se si prindërit dhe mësuesit mund t'i ndihmojnë të rinjtë të shprehin mendimet dhe kundërshtimet e tyre pa iu drejtuar dhunës.

Intervistoi: Nanila Allkja Biçaku

Protesta është një mënyrë për të shprehur pakënaqësinë dhe për të kërkuar ndryshim. Nga këndvështrimi psikologjik Sonila, çfarë i shtyn të rinjtë të dalin në protesta dhe, në disa raste, të përfshihen në akte dhune?

Rinia është një periudhë kur njeriu kërkon vendin e vet në botë dhe guximin për të thënë: “Edhe zëri im ka rëndësi.” Të rinjtë mund të marrin pjesë në protesta nga ndjenja e padrejtësisë, shqetësimi për të ardhmen, solidariteti me të tjerët apo nevoja për të qenë pjesë e një ndryshimi. Pjesëmarrja paqësore mund të shprehë përgjegjësi qytetare dhe ndjeshmëri ndaj asaj që ndodh përreth.

Përfshirja në dhunë kërkon një shpjegim më të kujdesshëm. Nuk ka një shkak të vetëm dhe nuk mund të vendosim të njëjtën etiketë mbi të gjithë të rinjtë. Në disa raste ndërthuren zemërimi i grumbulluar, vështirësia për të rregulluar emocionet, ndikimi i bashkëmoshatarëve, modelet e mësuara të reagimit dhe tensioni i situatës. Në adoleshencë, aftësia për të peshuar pasojat vazhdon të zhvillohet, veçanërisht në rrethana me ngarkesë të fortë emocionale.

Megjithatë, të kuptosh rrugën që çon drejt dhunës nuk do të thotë ta justifikosh atë. Duhet të mbrojmë njëkohësisht të drejtën për të protestuar dhe sigurinë e dinjitetin e çdo personi. Protesta dhe dhuna nuk janë sinonime.

Çfarë ndodh me sjelljen e një të riu kur është pjesë e një turme? Sa ndikojnë emocionet, presioni i grupit dhe ndjenja e padrejtësisë në reagimet e tij?

Në një grup të madh, ndjenja “unë” mund t’i lërë më shumë hapësirë ndjenjës “ne”. Kjo mund të krijojë përkatësi, kurajë dhe solidaritet. Nuk është e saktë të mendojmë se turma e bën automatikisht njeriun të paarsyeshëm apo të dhunshëm. Rëndësi ka çfarë normash ndërton grupi, çfarë sjelljesh miraton dhe si zhvillohet situata.

Kur grupi nxit qetësinë dhe kujdesin për njëri-tjetrin, ai mund të ndihmojë në frenimin e agresivitetit. Kur agresioni paraqitet si shenjë trimërie apo besnikërie ndaj kauzës, një i ri mund të ndiejë presion për t’u përshtatur. Ndjenja e anonimitetit mund ta zbehë përjetimin e përgjegjësisë personale, ndërsa frika, zemërimi dhe perceptimi i kërcënimit mund të shtojnë reagimet impulsive.

Ndjenja e padrejtësisë ka fuqi mobilizuese. Por drejtimi që merr ajo varet edhe nga mënyrat e reagimit që i riu njeh dhe nga shembujt që ka përpara. Prandaj duhet t’u mësojmë të rinjve se guximi përfshin edhe aftësinë për të mos ndjekur grupin kur ai kalon kufijtë.

Për shembull, kur të rinjtë shohin përplasje mes protestuesve dhe Policisë, si ndikon kjo te mënyra si e kuptojnë dhunën, autoritetin dhe zgjidhjen e konflikteve?

Të rinjtë mësojnë nga ajo që u themi, por edhe më shumë nga ajo që na shohin të bëjmë. Përplasjet mund të ngjallin frikë, zemërim, pasiguri ose mosbesim. Kur pamjet përsëriten pa shpjegim dhe kontekst, mund të krijohet përshtypja se forca është mënyra kryesore për të dëgjuar apo për t’u dëgjuar.

Megjithatë, ndikimi nuk është i njëjtë për të gjithë. Ai varet nga mosha, përvojat personale, ekspozimi i drejtpërdrejtë dhe mënyra si të rriturit i shpjegojnë ngjarjet. Një pamje e shkëputur nuk mjafton për të kuptuar një situatë të tërë dhe as për të gjykuar çdo person që është pjesë e saj.

Duhet t’i ndihmojmë të rinjtë të dallojnë autoritetin që mbron nga ushtrimi i padrejtë i forcës, si edhe kundërshtimin qytetar nga cenimi i tjetrit. Respekti për institucionet mund të bashkëjetojë me kërkesën për përgjegjshmëri.

Besimi te autoriteti ndërtohet kur rregullat zbatohen me drejtësi, komunikimi ruan dinjitetin dhe veprimet mund të shqyrtohen. Kjo vlen për çdo institucion, përfshirë shkollën.

Çfarë mund të bëjë shkolla që nxënësit të mësojnë të kundërshtojnë, të mbrojnë bindjet e tyre dhe të përballen me mendime të kundërta pa kaluar në agresivitet?

Shkolla është një nga vendet e para ku fëmija përjeton marrëdhënien mes zërit të vet dhe autoritetit. Nëse kërkojmë që nesër të dialogojë si qytetar, duhet t’i japim mundësi të dialogojë sot si nxënës.

Kjo fillon me përditshmërinë: si e dëgjojmë një ankesë, si reagojmë ndaj një kundërshtimi, si vendosim një masë disiplinore dhe nëse i shpjegojmë arsyet e saj. Një nxënës që kundërshton me respekt ka nevojë të dëgjohet. Kjo nuk e dobëson autoritetin e mësuesit; e bën atë më të besueshëm.

Debatet e strukturuara, diskutimi i dilemave, lojërat me role dhe ndërmjetësimi i konflikteve mund t’i ushtrojnë nxënësit të argumentojnë pa fyer dhe të dëgjojnë pa qenë të detyruar të bien dakord. Po aq e rëndësishme është të dallojnë faktin nga opinioni dhe të shqyrtojnë me kujdes informacionin që marrin në rrjetet sociale.

Shërbimi psiko-social mund të mbështesë nxënësit, mësuesit dhe prindërit në zhvillimin e këtyre aftësive. Por kultura e dialogut kërkon angazhimin e gjithë shkollës. Ajo nuk ndërtohet me një aktivitet të vetëm; ndërtohet në mënyrën si trajtojmë njëri-tjetrin çdo ditë.

Po familja, çfarë roli ka? Si duhet të flasin prindërit me fëmijët për protestat dhe dhunën, sidomos kur vetë të rriturit kanë qëndrime të ndryshme për atë që po ndodh?

Familja është vendi ku fëmija merr mësimet e para për mospajtimin. Ai vëren nëse një mendim i ndryshëm pritet me kureshtje, me përçmim apo me kërcënim. Për këtë arsye, mënyra si prindërit debatojnë ka po aq rëndësi sa përmbajtja e bisedës.

Prindërit mund ta nisin duke pyetur: “Çfarë ke parë?”, “Çfarë mendon se ka ndodhur?”, “Si të ka bërë të ndihesh?” Dëgjimi na ndihmon të kuptojmë çfarë ka përjetuar fëmija, përpara se t’i japim interpretimin tonë.

Nuk është e nevojshme që të gjithë të rriturit në familje të kenë të njëjtin qëndrim. Fëmija mund të shohë se njerëzit mendojnë ndryshe dhe përsëri e respektojnë njëri-tjetrin. Është e rëndësishme të mos vendoset në rolin e gjykatësit mes tyre dhe të mos ndihet i detyruar të zgjedhë një anë për të ruajtur afërsinë me prindin.

Mesazhi duhet të jetë i qartë: mund të zemërohesh, të kundërshtosh dhe të kërkosh ndryshim; lëndimi dhe poshtërimi kanë pasoja. Me fëmijët më të vegjël duhen shpjegime të thjeshta dhe kujdes ndaj pamjeve të rënda. Me adoleshentët nevojiten më shumë dialog, arsyetim dhe hapësirë për pyetje të vështira.

Nëse një i ri e justifikon dhunën për të mbrojtur një kauzë që e konsideron të drejtë, si duhet të reagojnë mësuesit dhe prindërit? Çfarë duhet të ndryshojë në edukimin e fëmijëve që ata të mësojnë të kundërshtojnë pa dhunë?

Reagimi i parë duhet të hapë bisedën dhe njëkohësisht të vendosë një kufi të qartë. Mund t’i themi: “E kuptoj që kjo çështje të prek fort. Dua të dëgjoj pse e sheh kështu. Por lëndimi i dikujt nuk bëhet i pranueshëm vetëm sepse besojmë se kemi të drejtë.”

Më pas duhet ta ndihmojmë të shqyrtojë pasojat: Kush mund të dëmtohet? Çfarë ndodh me njerëzit që nuk kanë lidhje me konfliktin? A e afron ky veprim zgjidhjen? Çfarë mënyrash të tjera ka për ta mbrojtur kauzën? Këto pyetje zhvillojnë mendimin dhe përgjegjësinë, pa e poshtëruar të riun.

Edukimi për kundërshtim pa dhunë kërkon më shumë sesa këshillën “qetësohu”. Fëmijëve u duhen aftësi konkrete për të njohur zemërimin, për të përballuar zhgënjimin, për të kërkuar ndihmë dhe për ta kthyer pakënaqësinë në veprim të menduar. U duhen gjithashtu përvoja ku fjala e tyre merret seriozisht dhe ku kundërshtimi paqësor ka rrugë reale shprehjeje.

Përgjegjësia nuk i përket vetëm të riut apo vetëm familjes dhe shkollës. Edhe institucionet, media dhe figurat publike japin çdo ditë mësime për mënyrën si përdoret fjala dhe pushteti.

Të rinjve nuk u duhet kërkuar të heshtin për të qenë të mirë. U duhet mësuar si ta mbajnë zërin të fortë dhe duart të sigurta për tjetrin. Sepse një shoqëri piqet kur di ta dëgjojë kundërshtimin dhe ta përballojë atë pa e kthyer njeriun përballë në armik.