Granit Zela: Ankthi i njeriut modern në vëllimin me tregime Ankthi i Abrahamit

Në vëllimin me tregime Ankthi i Abrahamit, Dashnor Kokonozi shfaqet si një prozator me intuitë të hollë për dramat e fshehta të njeriut bashkëkohor. Ky libër nuk është thjesht një përmbledhje rrëfimesh; ai është një hartë e ankthit njerëzor, e ndërtuar me personazhe që lëvizin në kufijtë e fajit, humbjes, pendesës, vetmisë, absurdit dhe brishtësisë morale. Siç sugjerohet edhe në shënimin shoqërues të librit, këto tregime nuk synojnë vetëm të rrëfejnë ngjarje, por të vendosin përpara lexuesit jetë të thyera, personazhe që përballen me zgjedhje të pamundura dhe me një botë që duket gjithnjë e më pak e kuptueshme.

Vëllimi përmban njëzet e katër tregime, të ndryshme në ton, në regjistër dhe në mënyrën e ndërtimit, por të lidhura nga një nerv i përbashkët: kriza e ndërgjegjes. Pikërisht aty qëndron forca e prozës së Kokonozit: ai nuk i kërkon dramat në ngjarjet e mëdha, por në çastin e vogël kur njeriu zbulon diçka të frikshme për veten.

Një nga tregimet më të arrira të librit, “Djalli i urës së Brarit”, dëshmon aftësinë e autorit për të lëvizur lirshëm mes regjistrit realist dhe atij fantastik. Rrëfimi ka tisin e përrallës, me formulime që kujtojnë traditën gojore dhe me një atmosferë ku lumi, ura, qentë, djalli dhe njerëzit bëhen pjesë e një universi simbolik. Këtu Kokonozi nuk përdor fantastiken si zbukurim, por si mënyrë për të zbuluar një të vërtetë të hidhur: njeriu, në dredhinë dhe dinakërinë e vet, mund të dalë më djall se vetë djalli. Tregimi fiton kështu një dimension arketipal dhe moral, pa humbur freskinë e rrëfimit.

Në një kah krejt tjetër, por po aq të fuqishëm, qëndron tregimi “Ambasadori”, ku autori depërton në mekanizmat e poshtërimit dhe të manipulimit. Situata e ngritur rreth një piktori dhe një ambasadori shndërrohet në një farsë të shëmtuar, ku dinakëria është ngritur në art. Ajo që e bën tregimin të arrijë forcë të veçantë nuk është vetëm episodi, por mënyra se si autori zhbiron ndërgjegjen e personazheve, duke treguar se njeriu shpesh mbetet i pafuqishëm jo për mungesë force, por sepse e ka të vështirë të besojë se tjetri mund të bjerë aq poshtë. Kjo e çon tregimin përtej satirës dhe e vendos në fushën e tragjikomikes morale.

Po aq i goditur është “Trekëndëshi i trishtimit”, një tregim që zhvillohet me ritmin e skenave të një filmi me metrazh të shkurtër. Loja e fëmijëve mbi shina, që në pamje të parë ngjan me një sfidë të zakonshme guximi, kthehet gradualisht në një vjegëz narrative që zbulon dramën e dhunës në familje dhe thyerjen shpirtërore të një fëmije. Këtu autori arrin të ndërtojë një nga ato tregime ku tmerri nuk vjen me bujë, por futet ngadalë, duke lënë pas një tronditje të thellë.

Një nga fijet më të rëndësishme të këtij libri është ankthi etik, ai çast kur personazhi detyrohet të shohë veten pa maskë. Kjo shfaqet me forcë të veçantë në tregimin “Një ditë terse”, ku një baba, gjatë një vegimi në avion, përballet me pyetjen e tmerrshme se cilin nga fëmijët do të shpëtonte. Por goditja e vërtetë nuk qëndron vetëm te vegimi: ajo vjen në momentin kur ai kupton se, në thelb, kishte menduar të shpëtonte veten. Kokonozi këtu nuk e dramatizon me tepri situatën; përkundrazi, ai e lë personazhin të rrënohet nga vetëdija për dobësinë e tij morale. Kjo është një nga mënyrat më të holla me të cilat libri e kthen letërsinë në një pasqyrë të ndërgjegjes.

Në të njëjtën linjë mund të lexohet edhe tregimi “Dita e pandershmërisë time”. Një profesor, përmes një veprimi në dukje të vogël e të parëndësishëm, kupton se është bërë shkak për rrënimin shpirtëror të një njeriu tjetër. Kokonozi e çon tregimin drejt një përballjeje të vonë dhe të pashmangshme me pasojat e pandershmërisë. Ky është një tregim që flet për fajin e heshtur, për ato mëkate që nuk ndodhin me britmë, por me një lëvizje të vogël të ndërgjegjes që një ditë kthehet si mallkim.

Një tjetër meritë e dukshme e këtij libri është se Dashnor Kokonozi arrin të hyjë me natyrshmëri në territore të ndryshme të përvojës njerëzore: në traumën politike dhe paragjykimin social te “Fytyra e lebrës”, në krizën e amësisë dhe lodhjes psikologjike te “Burn-out”, në absurditetin burokratik dhe të integrimit te “Testi i filxhanit të kafesë”, në dramën e vetmisë artistike te “Vetmia e baritonit”, apo në groteskun e botës moderne te “Funerali im i siguruar” dhe “Një histori arti jo shumë zyrtare”. Në secilin rast, autori ruan aftësinë për të kapur atë çast të vogël kur realiteti rrëshqet lehtë drejt absurdit, dhe absurdi, për çudi, del më bindës se vetë jeta.

Veçanërisht të goditura janë tregimet e ciklit “Tregime të një jete tjetër”, ku personazhet lëvizin në hapësira emigracioni, zyre sociale, bujtina, klinika, struktura kujdesi dhe vende të ndërmjetme të jetës moderne. Këto janë mjedise ku njeriu nuk është më hero i fatit të vet, por një qenie që përpiqet të mbijetojë mes procedurash, kujdesesh, humbjesh dhe nevojës për t’u dëgjuar. Këtu proza e Kokonozit fiton një ton më të përmbajtur, më të ftohtë në sipërfaqe, por shpesh edhe më therës në thelb.

Tregimi që i jep titullin librit, “Ankthi i Abrahamit”, e ngre konfliktin njerëzor në një plan biblik dhe ekzistencial, pa e humbur konkretësinë dramatike. Rasti i Teodor Z.-së, i akuzuar për vrasjen e së bijës pasi e ka shkëputur nga aparaturat që e mbanin gjallë, është trajtuar me një forcë të rrallë morale dhe artistike. Këtu autori prek një nga pyetjet më të tmerrshme që mund të shtrojë letërsia: ku mbaron dashuria dhe ku fillon faji? Figura e Abrahamit biblik, e risjellë në një kontekst modern, nuk funksionon si simbol i jashtëm, por si mënyrë për të treguar se edhe sot njeriu vazhdon të përballet me sakrifica të pamundura, vetëm se tashmë pa engjëllin që i ndal dorën. Pikërisht ky është një nga çastet më të larta të librit, ku tregimi kalon nga drama individuale në tragjedi të ndërgjegjes njerëzore

Po aq i fuqishëm është edhe fundi i vëllimit me “Sindroma e Llazarit”, ku rikthimi i papritur në jetë i një burri të dhunshëm e vendos rrëfimin në kufirin mes groteskut, tragjikes dhe ironisë së zezë. Edhe këtu autori i shmanget zgjidhjeve të lehta dhe e lë lexuesin përballë pyetjes së vështirë: a është gjithmonë jeta një bekim, apo ndonjëherë ajo mund të kthehet në formën më të rëndë të dënimit?

Në planin stilistik, Dashnor Kokonozi shfaqet si një autor që di të ndërtojë mbyllje të forta, shpesh të papritura, por jo artificiale. Ai e njeh mirë ekonominë e tregimit: di kur të ndalet, çfarë të lërë të pathënë dhe si të bëjë që pesha e vërtetë e rrëfimit të shpërthejë pikërisht në fund. Shpesh, tregimet e tij nuk mbarojnë me një zgjidhje, por me një çarje në vetëdijen e lexuesit. Kjo është një nga cilësitë më të rëndësishme të një tregimtari të mirë.

Në tërësi, Ankthi i Abrahamit është një libër që lexohet si një galeri e ndërgjegjeve të plagosura, si një panoramë e njeriut të sotëm në përballje me frikën, turpin, fajin, humbjen, vetminë dhe nevojën për kuptim. Dashnor Kokonozi nuk kërkon të japë përgjigje, as të qetësojë. Përkundrazi, ai e vendos lexuesin përballë zonave të errëta të qenies, atje ku fjala shpesh dështon, por letërsia arrin ende të thotë diçka thelbësore.

Ky është një vëllim që kapërcen tematikat e njohura letrare, jo sepse shpik botë të paqena, por sepse arrin të depërtojë më thellë në botën që kemi përpara syve dhe që shpesh nuk dimë ta shohim. Pikërisht për këtë arsye, Ankthi i Abrahamit mbetet një libër me jehonë të fortë artistike dhe njerëzore.