8 Shtatori, Dita Ndërkombëtare e Shkrim-Leximit: Të dish të lexosh nuk mjafton më!

Që nga viti 1967, më 8 shtator, në mbarë botën shënohet Dita Ndërkombëtare e Shkrim-Leximit. Ajo u shpall nga UNESCO në vitin 1966, gjatë sesionit të 14-të të Konferencës së Përgjithshme të organizatës, ndërsa u festua për herë të parë më 8 shtator 1967. Gjashtë dekada më pas, mesazhi mbetet po aq i rëndësishëm: shkrim-leximi është një e drejtë themelore e njeriut dhe një nga themelet e arsimit, zhvillimit, pjesëmarrjes qytetare dhe mundësive për një jetë më të mirë. UNESCO e konsideron atë një bazë për përvetësimin e njohurive, aftësive, vlerave dhe qëndrimeve që ndihmojnë në ndërtimin e shoqërive më të drejta, paqësore dhe të qëndrueshme.

8 shtatori 2026: 60 vjet nga shpallja e Ditës Ndërkombëtare të Shkrim-Leximit

Dita Ndërkombëtare e Shkrim-Leximit 2026 shënohet në një moment simbolik: 60 vjet pas shpalljes së saj nga UNESCO. Tema e këtij viti është “Literacy for people, the planet and prosperity” (Shkrim-leximi për njerëzit, planetin dhe prosperitetin). Sipas UNESCO-s, tema synon të rikthejë vëmendjen te përparimi i bërë gjatë gjashtë dekadave, por edhe te sfidat e reja që po shfaqen në një botë që ndryshon me shpejtësi. Festimet globale të vitit 2026 zhvillohen më 8 dhe 9 shtator në Meksikë, në bashkëpunim me qeverinë meksikane, ndërsa aktivitetet zhvillohen paralelisht në nivel kombëtar, rajonal dhe lokal në mbarë botën. Mesazhi i UNESCO-s është i qartë: shkrim-leximi nuk është një objektiv që arrihet një herë dhe përfundon, por një proces që duhet të zhvillohet gjatë gjithë jetës.

Sa është përparuar në botë?

Të dhënat e fundit tregojnë një përparim të konsiderueshëm. Sipas Institutit të Statistikave të UNESCO-s (UIS), rreth 88% e të rriturve në botë dinë të lexojnë dhe të shkruajnë, ndërsa shkalla globale e shkrim-leximit te të rinjtë 15-24 vjeç ka arritur në 93%.

Por shifrat globale fshehin një realitet ende shqetësues.

Rreth 739 milionë të rritur në botë vazhdojnë të mos kenë aftësitë bazë të shkrim-leximit, sipas të dhënave më të fundit të UNESCO-s. Pothuajse dy të tretat e tyre janë gra.

Ndërkohë, UNESCO vlerëson se katër në dhjetë fëmijë nuk arrijnë nivelin minimal të aftësive në lexim, ndërsa 272 milionë fëmijë dhe të rinj ishin jashtë shkollës në vitin 2023.

Të dhënat tregojnë edhe pabarazi të mëdha rajonale. Në Afrikën Sub-Sahariane, për shembull, shkalla e shkrim-leximit të të rriturve është rritur nga 65% në vitin 2015 në 69% në vitin 2024, por numri absolut i të rriturve që nuk dinë të lexojnë e shkruajnë është rritur për shkak të rritjes së popullsisë.

Pra, bota ka bërë hapa të mëdhenj përpara, por ende nuk mund të flitet për shkrim-lexim universal.

Çfarë do të thotë të jesh i shkrim-lexuar sot?

Tradicionalisht, shkrim-leximi është kuptuar si aftësia për të lexuar dhe shkruar. Por sot kjo pamje është shumë më e gjerë.

Të dish të lexosh nuk do të thotë vetëm të shqiptosh fjalët në një faqe. Do të thotë të kuptosh një tekst, të interpretosh informacionin, të dallosh faktin nga opinioni, të nxjerrësh përfundime, të shkruash qartë dhe të përdorësh informacionin për të marrë vendime.

Në epokën digjitale, kësaj i shtohen edhe aftësitë për të naviguar në internet, për të vlerësuar informacionin dhe burimet, për të kuptuar përmbajtjet mediatike dhe për të përdorur në mënyrë të përgjegjshme teknologjitë e reja.

UNESCO e thekson pikërisht këtë zgjerim të konceptit: shkrim-leximi po ndryshon bashkë me shoqërinë dhe botën digjitale.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme sot, kur fëmijët dhe të rinjtë përballen çdo ditë me një sasi të jashtëzakonshme informacioni, përfshirë përmbajtje të rreme, manipulim, dezinformim dhe tashmë edhe materiale të krijuara nga inteligjenca artificiale. Prandaj, shkrim-leximi i shekullit XXI është edhe aftësia për të menduar në mënyrë kritike.

Albas dhe misioni për të çuar gjuhën shqipe te fëmijët e diasporës

Në këtë ditë, shkrim-leximi merr një kuptim të veçantë edhe për fëmijët shqiptarë që jetojnë jashtë vendit. Një kontribut të rëndësishëm në këtë drejtim ka dhënë ndër vite Shtëpia Botuese Albas, përmes botimeve mësimore në gjuhën shqipe dhe veçanërisht përmes materialeve të dedikuara për diasporën.

Një prej tyre është paketa “Gjuha shqipe dhe kultura shqiptare, niveli I”, e hartuar në bashkëpunim me Shtëpinë Botuese Dukagjini dhe në përputhje me kurrikulën e mësimit plotësues të gjuhës shqipe dhe kulturës shqiptare në diasporë e në mërgatë, miratuar nga Ministria e Arsimit Shqipëri, dhe Ministria e Arsimit dhe Shkencës, Kosovë.

Më pas, paketa “Gjuha shqipe dhe kultura shqiptare”- niveli II dhe III, dëshmon vijimin e këtij projekti për mësimin e gjuhës shqipe te fëmijët shqiptarë jashtë vendit.

Po në këtë drejtim, Albas ka sjellë edhe Abetaren Mbarëkombëtare, e cila harmonizon pesë procese bazë të zhvillimit gjuhësor: të vëzhguarit, të dëgjuarit, të folurit, të lexuarit dhe të shkruarit. Paketa përfshin abetaren, fletore pune, fjalor të ilustruar në disa gjuhë, materiale audio-vizuale, udhëzues për mësuesit dhe prindërit, si dhe materiale të tjera ndihmëse.

Ky angazhim është veçanërisht i rëndësishëm për fëmijët që rriten në mjedise ku shqipja nuk është gjuha dominuese e përditshmërisë. Për ta, të mësuarit e gjuhës shqipe nuk është vetëm një proces akademik. Është edhe një mënyrë për të ruajtur komunikimin me familjen, kulturën dhe identitetin. Në fakt, Albas e ka përcaktuar prej vitesh si një prej synimeve të saj “fshirjen e kufijve përmes librit shqip”.

Nga alfabetizimi te fuqizimi

Dita Ndërkombëtare e Shkrim-Leximit nuk është thjesht një ditë për të kujtuar alfabetin apo mësimin e shkronjave. Është një ditë për të kujtuar se aftësia për të lexuar dhe shkruar i jep individit mundësinë të kuptojë botën dhe të marrë pjesë në të.

Një fëmijë që lexon mund të mësojë më shumë. Një i ri që kupton informacionin mund të marrë vendime më të informuara. Një i rritur që zotëron aftësitë bazë të shkrim-leximit ka më shumë mundësi për punësim, pjesëmarrje shoqërore dhe zhvillim personal.

Dhe në një kohë kur teknologjia, inteligjenca artificiale dhe informacioni digjital po ndryshojnë mënyrën se si mësojmë dhe komunikojmë, sfida nuk është më vetëm “A di të lexosh?”, por edhe:

• A e kupton atë që lexon?
• A di ta vlerësosh informacionin?
• A di të dallosh të vërtetën nga manipulimi?
• A di ta përdorësh dijen për të bërë zgjedhje më të mira?

Kjo është arsyeja pse, 60 vjet pas krijimit të saj, Dita Ndërkombëtare e Shkrim-Leximit mbetet më aktuale se kurrë.

Sepse të mësosh të lexosh është të hapësh një derë. Të dish çfarë të bësh me atë që lexon, është të mësosh të jetosh në botë.

Burime

UNESCO - International Literacy Day 2026

UNESCO Institute for Statistics - 2026 Education Data Refresh

UNESCO - Literacy: What you need to know, përditësuar më 24 mars 2026

UNESCO - të dhënat globale mbi shkrim-leximin

Shtëpia Botuese Albas - botimet dhe paketat për diasporën

© Portali Shkollor- Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet kopjimi pa lejen tonë.