PISA 2025 trondit arsimin në botë: Rezultatet e nxënësve në matematikë dhe lexim bien në nivelin më të ulët historik

Më shumë se 760 mijë nxënës 15-vjeçarë në 91 vende dhe ekonomi morën pjesë në PISA 2025, duke e bërë këtë edicion vlerësimin më të madh të realizuar deri tani nga OECD. PISA mat njohuritë dhe aftësitë e nxënësve në shkencë, matematikë dhe lexim, ndërsa këtë herë përfshiu për herë të parë edhe vlerësimin e aftësive për të nxënë dhe zgjidhur probleme në botën digjitale.

Rezultati kryesor është shqetësues: performanca mesatare e vendeve të OECD-së ka arritur nivelin më të ulët të regjistruar ndonjëherë në matematikë dhe lexim. Në shkencë, fusha kryesore e këtij cikli, rezultati mesatar ka mbetur relativisht i qëndrueshëm krahasuar me vitin 2022.

Matematikë dhe lexim: rënia më shqetësuese

Rënia e rezultateve është veçanërisht e dukshme në lexim. Sipas OECD-së, ndërmjet viteve 2015 dhe 2025, rezultati mesatar në lexim në vendet e OECD-së ka rënë me 28 pikë, ekuivalent me rreth një vit e gjysmë të të nxënit. Në matematikë rënia ka qenë 22 pikë, e barasvlershme me pak më shumë se një vit të të nxënit.

Rënia në lexim nuk lidhet vetëm me aftësinë për të kuptuar një tekst. Rezultatet e PISA 2025 tregojnë dobësim pikërisht në aftësi që bëhen gjithnjë e më të rëndësishme në epokën digjitale: vlerësimi i informacionit, lidhja e burimeve të ndryshme dhe mendimi kritik mbi atë që lexohet.

Një tregues i veçantë është ai që OECD e quan “hasty reading”, pra leximi i nxituar, kur nxënësi kalon shpejt nëpër tekst dhe jep një përgjigje të shpejtë, por të pasaktë. Përqindja e nxënësve që shfaqin këtë sjellje është pothuajse dyfishuar që nga viti 2018, duke arritur në 9% në vitin 2025.

Kjo e zhvendos sfidën e shkollës përtej mësimit mekanik të leximit: nxënësit duhet të jenë në gjendje të kuptojnë, të vlerësojnë informacionin, të lidhin burime dhe të mendojnë në mënyrë kritike.

Një në pesë nxënës nuk arrin nivelin bazë në të tre fushat

Alarmi nuk lidhet vetëm me mesataret kombëtare.

Në vendet e OECD-së, rreth një në pesë nxënës 15-vjeçarë është tashmë performues i ulët në të tre fushat kryesore të PISA-s: shkencë, matematikë dhe lexim.

Në vitin 2022 kjo përqindje ishte rreth 16%, ose një në gjashtë nxënës.

Për OECD-në, këta nxënës nuk kanë arritur aftësitë bazë që u nevojiten për studimet e mëtejshme, tregun e punës dhe situatat e përditshme.

Shkenca: një tablo më e qëndrueshme

Jo të gjitha rezultatet janë negative.

Në shkencë, e cila ishte fusha kryesore e PISA 2025, performanca mesatare e vendeve të OECD-së ka mbetur e qëndrueshme krahasuar me vitin 2022, pas një periudhe të gjatë rënieje ndërmjet viteve 2009 dhe 2022.

Megjithatë, në një periudhë më të gjatë, edhe shkenca paraqet një tablo shqetësuese: rezultati mesatar i OECD-së në vitin 2025 është ende ndër nivelet më të ulëta të regjistruara.

Ka edhe sisteme që kanë arritur të përmirësohen. Ndër vendet e OECD-së, Kosta Rika, Sllovakia, Turqia dhe Mbretëria e Bashkuar kanë shënuar rritje në rezultatet e shkencës krahasuar me vitin 2022. Në periudhën 2015–2025, përmirësime në shkencë janë regjistruar edhe në disa sisteme të tjera, përfshirë Lituaninë, Malin e Zi, Katarin, Tajlandën, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Uruguain.

Kush janë sistemet arsimore me rezultatet më të larta?

Edhe në PISA 2025, sistemet arsimore të Azisë Lindore vazhdojnë të dominojnë rezultatet ndërkombëtare.

Singapori dhe sistemi kinez i përfaqësuar në PISA nga Pekini, Shangai, Jiangsu dhe Zhejiang (B-S-J-Z) janë ndër sistemet me performancën më të lartë në të tre fushat kryesore.

Në dhjetëshen e sistemeve me performancën më të lartë në shkencë, matematikë dhe lexim janë gjithashtu Estonia, Japonia, Koreja e Jugut, Makao (Kinë), Taipei Kinez dhe Mbretëria e Bashkuar.

Këto rezultate tregojnë se avantazhi i sistemeve të Azisë Lindore mbetet i fortë, ndërsa Estonia vazhdon të jetë një nga sistemet evropiane me performancën më të lartë.

Po më të ulëta?

Në skajin tjetër të tabelës, disa sisteme arsimore vijojnë të përballen me vështirësi të mëdha në arritjen e nivelit bazë të kompetencave. Republika Dominikane është ndër sistemet me rezultatet më të ulëta në PISA 2025: vetëm 26% e nxënësve arritën të paktën nivelin bazë në shkencë, ndërsa në matematikë kjo shifër ishte vetëm 9%, krahasuar me 65% në mesataren e OECD-së. Në të tre fushat, rezultatet e vendit mbeten ndjeshëm nën mesataren e OECD-së.

Edhe disa sisteme të tjera me pjesëmarrje në PISA, veçanërisht në Amerikën Latine dhe Karaibe, vazhdojnë të kenë përqindje shumë të larta nxënësish nën nivelin bazë të kompetencave. Megjithatë, OECD thekson se rezultatet duhet të lexohen me kujdes dhe jo thjesht si një renditje “të mirë” dhe “të keq” të vendeve: ato pasqyrojnë nivele të ndryshme të performancës dhe kontekste të ndryshme arsimore.

Në këtë panoramë, Shqipëria gjithashtu mbetet nën mesataren e OECD-së në të tre fushat. Në shkencë, nxënësit shqiptarë morën mesatarisht 435 pikë, kundrejt 482 pikëve të OECD-së, ndërsa në matematikë rezultati ishte 433 pikë, kundrejt 463 pikëve të OECD-së.

PISA 2025 dhe bota digjitale

Një nga risitë më të rëndësishme të këtij cikli është vlerësimi “Learning in the Digital World”, i cili u përfshi për herë të parë në PISA.

Ky komponent shqyrton aftësinë e nxënësve për të përdorur mjete digjitale, për të ndërtuar njohuri dhe për të zgjidhur probleme komplekse duke i ndarë ato në hapa të menaxhueshëm.

Rezultatet fillestare tregojnë se gati dy të tretat e nxënësve në vendet e OECD-së arritën nivelin përkatës të aftësisë në zgjidhjen kompjuterike të problemeve. Por vetëm rreth gjysma e tyre e arritën këtë nivel duke demonstruar njëkohësisht aftësi bazë në shkencë, lexim dhe matematikë.

Kjo tregon një pikë thelbësore: aftësitë digjitale nuk mund të zëvendësojnë bazat. Nxënësi ka nevojë për njohuri të forta në lëndët themelore dhe aftësinë për t'i përdorur ato në zgjidhjen e problemeve në mjedisin digjital.

Rezultatet e plota dhe analiza e mëtejshme e këtij komponenti do të publikohen nga OECD në maj 2027.

Inteligjenca artificiale hyn në ekuacion

PISA 2025 sjell edhe të dhëna të reja për përdorimin e inteligjencës artificiale nga nxënësit.

Në vendet e OECD-së, 46% e nxënësve raportojnë se përdorin chatbot-e të inteligjencës artificiale të paktën çdo javë për t'i ndihmuar në të nxënë.

Por të dhënat tregojnë se marrëdhënia mes AI-së dhe rezultateve akademike është komplekse.

Nxënësit që përdorin AI për detyra të caktuara shkollore, si përmbledhja e teksteve, kërkimi paraprak ose hartimi i teksteve, kanë mesatarisht rezultate më të ulëta në shkencë sesa ata që nuk e përdorin AI për këto qëllime. Nga ana tjetër, nxënësit që e përdorin AI-në për të mësuar dhe që në shkollë mësohen të vlerësojnë cilësinë e informacionit të prodhuar nga AI, priren të kenë rezultate më të mira.

Mesazhi i OECD-së nuk është që teknologjia duhet të largohet nga shkolla. Përkundrazi, ajo duhet të përdoret me qëllim të qartë, në mënyrë të moderuar dhe si mbështetje për të menduarit, jo si zëvendësim i tij.

Problemi nuk është vetëm AI-ja: edhe shpërqendrimi digjital po rritet

PISA 2025 tregon se përdorimi i teknologjisë në shkollë mund të ketë efekte të ndryshme në varësi të mënyrës se si përdoret.

Më shumë se një në katër nxënës thotë se shokët e klasës shpërqendrohen nga pajisjet digjitale në shumicën ose në çdo orë mësimi të shkencës. Nxënësit që përballen me këtë shpërqendrim kanë rezultate më të dobëta dhe ndihen më pak të angazhuar me shkollën.

OECD vëren gjithashtu se përdorimi i pajisjeve digjitale për të mësuar lidhet me rezultate më të mira deri në një pikë të caktuar, ndërsa përdorimi i tepërt dhe veçanërisht përdorimi për argëtim gjatë orëve mësimore lidhet me rezultate më të dobëta.

Një tjetër problem: pabarazia

Rezultatet e PISA 2025 tregojnë se prejardhja socio-ekonomike vazhdon të ketë një ndikim të madh në rezultatet e nxënësve.

Në vendet e OECD-së, nxënësit me avantazh socio-ekonomik kanë marrë mesatarisht 85 pikë më shumë në shkencë sesa nxënësit nga familjet më të pafavorizuara.

Kjo do të thotë se talenti nuk shpërndahet sipas gjendjes ekonomike të familjes, por mundësitë për ta zhvilluar atë ende varen shumë nga kushtet në të cilat rritet dhe mëson një fëmijë.

OECD thekson gjithashtu problemin e mungesës së mësuesve: rreth katër në dhjetë nxënës në vendet e OECD-së ndodhen në shkolla ku drejtuesit raportojnë se mungesa e mësuesve po pengon procesin e të nxënit.

Çfarë na thotë PISA 2025 për shkollën e së ardhmes?

PISA 2025 nuk është thjesht një renditje vendesh.

Rezultatet tregojnë se sistemet arsimore kanë përpara një sfidë të dyfishtë: të rikthejnë aftësitë bazë në lexim, matematikë dhe shkencë dhe, në të njëjtën kohë, t'i përgatisin nxënësit për një botë ku informacioni, teknologjia dhe inteligjenca artificiale janë gjithnjë e më të pranishme.

Në këtë realitet, shkolla nuk mund të kufizohet vetëm te transmetimi i informacionit. Nxënësi duhet të mësojë të kuptojë informacionin, ta vlerësojë, ta krahasojë me burime të besueshme, të dallojë gabimet dhe të përdorë teknologjinë për të zgjidhur probleme.

Në mënyrë të veçantë, OECD nënvizon nevojën për të forcuar bazat, mbështetur mësuesit, përfshirë prindërit, ndihmuar më shumë shkollat dhe nxënësit që përballen me pengesat më të mëdha dhe përdorur teknologjinë për të thelluar të nxënit, jo për ta anashkaluar atë.

Mesazhi i PISA 2025 është i qartë: rënia e rezultateve nuk është e pashmangshme. Disa sisteme kanë arritur të përmirësohen edhe në një periudhë kur tendenca globale ka qenë në rënie.

Por kthesa kërkon më shumë sesa teknologji të reja. Kërkon nxënës që dinë të mendojnë, mësues që kanë mbështetjen e duhur dhe një shkollë që i mëson fëmijët jo vetëm çfarë të dinë, por si të mendojnë dhe si ta përdorin atë që dinë.

Shënim: Të dhënat bazë janë mbështetur te publikimi zyrtar i OECD-së dhe deklarata e Sekretarit të Përgjithshëm në lançimin e PISA 2025. (https://www.oecd.org/en/about/news/press-releases/2026/09/pisa-2025-students-reading-and-mathematics-performance-declined-sharply-across-the-oecd.html?utm_source=chatgpt.com; https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2025-results-volume-i_73451bc5-en.html?utm_source=chatgpt.com)

© Portali Shkollor- Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet kopjimi pa lejen tonë.